شماره ی نوشته: ۲۴ / ۱۲

علی رضا جعفری

رابطه ی زندگی نامه و داستان

وقتی دبیر بخش اندیشه ی نشریه ی آدم برفی ها موضوع این شماره را که توضیح و زندگی نامه ی یکی از اندیشمندان بود را به من گفت، چند روزی درگیر این قضیه بودم که چه شخصی را انتخاب کنم؟! از ایران سروش، فردید و منزوی و از خارجی ها راولز و هیوم در ذهنم بودند، ولی سرانجام به این نتیجه رسیدم، به جای آن که بخواهم در مورد یک اندیشمند یا ادیب مطلبی بنویسم، موضوع را از زاویه دید دیگری نگاه کنم. پرسش هایی برایم مطرح شدند. از جمله آن که رابطه ی داستان و به طور کلی ادبیات با زندگی نامه و به طور کلی تاریخ چیست؟ شرح حال و زندگی نامه نویسی صرف، چه سود و زیان هایی دارد؟ چرا در ایران ما فقط به این گونه نوشته ها بسنده می کنیم؟! ما در این جا به دنبال پاسخی کوتاه، نه تشریح این پرسش ها هستیم.

گذشته از این که زندگی نامه به بیوگرافی، اتوبیوگرافی، خاطره نویسی و غیره تقسیم می شود، در این جا صرفن به زندگی نامه های خودنوشت و دیگر نوشت پرداخته خواهد شد. ضمن مطالعه در این زمینه به این نتیجه رسیدم که زندگی نامه یک گونه ی ادبی غیر داستانی است.(١) پس باید در وادی ادبیات نیز رفته و از آن دید نیز بدان پرداخته شود. از دیر باز بین زندگی نامه از یک سو و داستان از سوی دیگر نزدیکی وجود داشت. در ادبیات پارسی برای مثال در کتاب تاریخ بیهقی این ویژگی بروز داده شده است. بیان این نکته خالی از لطف نیست که برداشت گذشتگان از قصه و تاریخ در میل بیهقی به این شیوه ی روایت بی تأ ثیر نبوده است. چرا که پیشینیان میان مفهوم قصه و داستان با مفهوم تاریخ پیوندی ناگسستنی می دیدند. همین امر باعث شد که بیهقی دغدغه ی پذیرش مخاطب را لحاظ کند و کتاب خود را برای عموم شیرین جلوه دهد. در جایی دیگر از این مقال به شیوه ی داستانی تاریخ بیهقی به عنوان یکی از کهن ترین کتاب های زندگی نامه داستانی ایرانی پرداخته خواهد شد.

مفهومی به نام زندگی نامه ی داستانی در ادبیات چه در گذشته و چه در معاصر خودنمایی می کند. پرسشی که در این میان بروز می کند این است که در یک زندگی نامه داستانی برتری با زندگی نامه است یا با داستانیت متن؟! به نظر ما، داستانی بودن اثر بر بخش زندگی نامه آن خواهد چربید. به این دلیل که نویسنده تصمیم گرفته است از صرف بازگو کردن زندگی خود با دیگران پرهیز کند. به عبارتی آن را از یک کتاب تاریخی بیرون آورد. به این دلیل تشخیص داده که این گونه بر مخاطب تأثیر بیش تری خواهد گذاشت. به عبارتی داستانی بودن اثر باعث جذب مخاطب به کتاب می شود. عناصر داستان از قبیل روایت، زاویه ی دید، شخصیت پردازی، فضا، پی رنگ، لحن و غیره باعث شده است که مخاطب به لایه لایه ی شخصیت ها رسوخ کند و آن ها را با جذابیت بیش تری بخواند. در دنیای معاصر این گونه ی ادبی مورد توجه قرار گرفته است. نویسنده در این آثار اصراری ندارد که پایبند به حقیقت باشد و از سویی دیگر بخش غیر حقیقی و تخیلی آن نیز کاملن وهمی نیست.(٢) می توان گفت میان حقیقت و تخیل در نوسان است. نویسنده حتا به تهمت و گمامه زنی نیز رو می آورد. چرا که هدف او ارتباط میان اثر و مخاطب است. در این جا منظور از اثر بیش تر از آن که بخش زندگی نامه ای باشد بر داستانیت متن تأکید دارد که ضمن آن اطلاعات تاریخی نیز لحاظ می شود.

میان زندگی نامه و داستان تفاوت ها و شباهت هایی وجود دارد که مهم ترین آن ها عبارتند از:

١- شخصیت داستان آفریده ی ذهن نویسنده است در حالی که شخصیت زندگی نامه واقعی است.

٢- در داستان به شروع زیبا و پایانی تأثیر گذار نیازمندیم، ولی در زندگی نامه به چنین امری محتاج نیستیم.

٣- در داستان به یک یا چند زاویه ی دید احتیاج داریم و به گوشه  هایی از شخصیت نگریسته می شود ولی در زندگی نامه همه ی کوشش این است که همه ی شخصیت مورد مداقه قرار گیرد.

۴- یک زندگی نامه نویس موفق می تواند با مهارت خود از یک زندگی معمولی، یک شاهکار در زمینه ی زندگی نامه نویسی پدید آورد. یک داستان نویس چیره دست هم می تواند از یک تم ساده دست به خلق شاهکاری بزند.

۵- برخی از زندگی نامه های خودنوشت می توانند در قالب رمان نوشته شوند که اصطلاحن به آن رمان حسب حالی گفته می شود. در این گونه، نویسنده پشت قهرمان داستان پنهان می شود و زندگی خود را با واسطه به قلم می کشد .مانند سووشون از سیمین دانشور. در جست و جوی زمان از دست رفته از مارسل پروست.(٣)

 یکی از دیگاه هایی که می توان بر پایه ی آن زندگی نامه را تقسیم کرد تقسیم بندی از نظر مکان است، که خود به چهار گروه تبدیل می شود.

الف) زندگینامه ی جهانی

ب) زندگینامه ی منطقه ای

ج) زندگینامه ی ملی

د) زندگینامه ی محلی. (۴)

تا آن جایی که به نویسنده ی ایرانی مربوط می شود در مورد زندگی نامه ی ملی و محلی اقداماتی انجام داده و نمونه های خوبی نیز در دسترس است. کتاب هایی مثل "پله پله تا ملاقات خدا" و "پیر گنجه در جستجوی نا کجا آباد"  هر دو از عبدالحسین زرین کوب. "سردار جنگل" در مورد زندگی و نهضت میرزا کوچک خان جنگلی از ابراهیم فخرایی. اما در زمینه ی زندگی نامه ی جهانی و منطقه ای اقدامات یا صورت نپذیرفته و یا انجام نگرفته است. زندگی نامه ی جهانی در مورد شرح احوال همه ی مشاهیر دنیا است. به عنوان مثال "دایره المعارف بریتانیکا" را می توان ذکر کرد، ولی در داخل کشور چنین چیزی دست کم به چشم نگارنده نخورده است. به عبارتی یک دید ایرانی نسبت به دنیا وجود ندارد. زندگی نامه ی منطقه ای را می توان به عنوان مثال در مقیاس قاره ای در نظر گرفت. همان گونه که گفته شد در این دو قسم هنوز اثر جدی در ایران دیده نمی شود. به نظر ما، علت این کمبود عدم برنامه ریزی و توجه دولت نسبت به این کار است. حتا دانشگاه های مادر کشور نیز هنوز نیاز چنین رویکردی را احساس نکرده اند و وقت خود را صرف تقابل با دانش جو کرده اند.

داستان بودن در تاریخ بیهقی

آن چه تاریخ بیهقی را از سایر کتاب ها بدین سان متمایز کرده است توجه او به تأثیر پذیری بر مخاطب است. بیهقی توجه داشته که برای بیش تر شدن این اثر گذاری باید به مقتضای حال مخاطب توجه کند. (۵) به عنوان مثال در جای جای کتاب از دراز گویی خود عذر خواهی می کند و یا حتا از دشمنانش نیز به احترام یاد می کند. همان گونه که پیش گفته شد دو عامل در داستانیت تاریخ بیهقی مؤثر بودند. نخستین عامل طرز تلقی روزگار بیهقی در مورد ارتباط مستحکم داستان با تاریخ بوده است و دوم دغدغه و حساسیت بیهقی به باور پذیر کردن گفته هایش برای خواننده است. این دو شیوه سبب شده است که بدون آن که خود بیهقی متوجه شود، یکی از پیشگامان زندگی نامه ی داستانی در ادبیات پارسی است. در حیطه ی ادبیات تطبیقی می توان سبک نگارش تاریخ بیهقی را با مکتب های ادبی رئالیسم و ناتورالیسم مقایسه کرد.(۶) چرا که در این دو مکتب می شود تکه هایی از واقعیت و تاریخ را به صورت وفادارانه در ساختار رمان یا داستان کوتاه جای داد. در داستان تاریخ بیهقی حوادث واقعی بشری بیان می شود و نویسنده به دنبال روایت رویدادهای عجیب و غریب نیست. موضوع قابل توجه دیگر در تاریخ بیهقی استفاده از شخصیت ها است. در این کتاب تیپ به کا ر برده نمی شوند و اغلب شخصیت لحاظ شده است.

ایجاد پیوند میان تاریخ و داستان هم در گذشته و هم در معاصر می تواند مورد توجه قرار گیرد.(٧) ولی داستان های امروزی با توجه به محتوا و ساختارشان به رئالیستی، حادثه پردازانه و غیره تقسیم می شوند ولی زندگی نامه ی داستانی چون تاریخ را نیز نقل می کند، ما به نوعی هم به حادثه، هم به واقع گرایی، هم به ترس و غیره برخورد می کنیم.

 - - -

پی نوشت ها:

(١) مقاله ی زندگی نامه ی داستانی، کامران پارسی نژاد، مجله ادبیات داستانی، آبان و آذر ١٣٨۵

(٢) همان

(٣) مقاله ی تفاوت ها و شباهت های زندگی نامه و داستان، حسین حداد، مجله ادبیان داستانی، آبان و آذر ١٣٨۵

(۴) همان

(۵) مقاله داستانوارگی تاریخ بیهقی، احمد رضی، مجله ادبیات داستانی، آبان و آذر ١٣٨۵

(۶) همان

(٧) عناصر داستان، جمال میر صادقی، نشر سخن، تهران، ١٣٨٠

 

از: آدم برفی ها