زبان و ادبیات فارسی

شماره ی نوشته : ١ / ۰

  زبان فارسی، تاریخ، نوزایی و فراگیری آن

برپایه ی آزموده ها می توان گفت که فراگیری زبان فارسی برای بسیاری از ایرانیان، پس از بیرون آمدن از دامان مادر، در روند آموزش های نا بسامان ِ پس از آن،  به بیراهه می افتد و مگر برای برخی از آنان که به نسبت اندک هستند، برای بسیاری دیگر ( اگر چه حتا از آموزش ها و آگاهی های  ویژه ی دیگر برای کسب و کار خود برخوردار می گردند) به روی کاغذ آوردن  اندیشه چندان  دشوار می گردد که از حتا نوشتن درباره ی یک موضوع ساده به فارسی، که به آسانی دریافت شدنی باشد، باز می مانند.

نمی توان ادعا کرد که این وضعیت ویژه ی ایران و ایرانیان است و در زبان دیگری نمونه ندارد، لیکن با پردلی می توان گفت که این دشواری اکنون در زبان فارسی و نزد ایرانیان  برجستگی ویژه ای یافته است.

دلایل پدید آمدن این وضعیتِ ناخوشایند البته گوناگون می باشد و بستگی به زبان فارسی ندارد که زبانی بسیار پرمایه و توانا است. به گفته ی دکتر پرویز ناتل خانلری« ناتوانی زبان، ناتوانی کسانی است که به آن سخن می گویند». این وضعیت در واقع دستپخت آنانی است که در حق این زبان کوتاهی های فراوان می نمایند و حساسیتی نسبت به نابسامانی های تحمیل شده به آن از خود نشان نمی دهند.

به بیان دقیق تر، مستول اصلی چنین وضعیتی،  نه تنها  آن قلم به دستانی هستند که نا مسئولانه و به شیوه ی سنتی برای فضل فروشی، از به کارگیری  واژه ها و عبارات بیگانه ای که برابرهای آن ها در زبان فارسی رایج و یا ساختنی است، پرهیز نمی کنند، بلکه آنانی نیز هستند که توانایی انجام اصلاحات لازم در پهنه ی آموزش زبان فارسی، تشویق برای به کارگیری و نیرومندسازی آن، و نیز ایجاد حساسیت در برابر کژروی های املایی و انشایی دراین زبان را دارند، اما به دلایلی که در نوشته های بعدی روشن می گردد از انجام آن سرباز می زنند.

فراگیری درست و بسامان زبان فارسی روندی زمان گیر و دیرانجام دارد و  به دگرگون سازی بنیادی آموزش زبان از همان آعاز کودکی و نوجوانی و پشتیبانی و تشویق جدی مسئولان در سراسر رده های آموزشی و قلمرو های نگارشی، نیازمند است.

افزون بر این ها،  هیچ فراگشت و رشد فرهنگی نیز پیش از فراهم شدن زمینه های لازم عینی و ذهنی آن رخ نخواهد داد. نگاهی به روند آخرین دوره ی نوزایی در زبان و ادبیات فارسی که از دست کم ١۰۰- ۹۰ سال پیش تا کنون،  بر پایه ی رشد ناگزیر مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه ی ایران، به ویژه پس از انقلاب مشروطه،  ادامه دارد، نمایانگر آن است که امروز کشور ایران در ادامه ی ناگزیر دگرگونی های عینی و فراگشت جامعه ی خود ، به همخوانی و همپایی ِ  به تر و سازگارتر ِ زمینه های ذهنی  جامعه و  زبان خود نیازمند است.

جوانان ما امروز تشنگی کنجکاوی خود را،  نه با ادبیات ناب گذشتگان،  و نه با یاوه گویی های برخی متجددنما، می توانند آرام نمایند. وظیفه ی تاریخی ما و هم اندیشان ما به سهم خود، نمایاندن  توانایی های گذشتگان، توشه ی راه ساختن ِ تجارب  آنان و راهنمایی نسل مشتاق،  به راه حقیقی تکامل آینده ی  انسان هاست، و ابزار ما در این کار زبان مادری ماست که همچون هر زبان دیگری اگر توانا و نیرومند باشد و بتواند هر آن  چه را که این تکامل بدان نیازمند است، به خوبی و به درستی بنمایاند،  توشه ی راه و از پیش شرط های ضرور برای هر حرکت در جاده های رشد و پیش رفت است.

در تارنمای ما،  مقالات بلند بالا درباره ی فتح جوشقان، عشق ورزی یوسف و زلیخا، پژوهش های تازه در باره ی خانه ی ابوالمظفر عبدالجبار، ناله ها و گدابازی های شاعران  بی ذوق و بی هوده نویسی نویسندگان نام جو،  به هیچ روی دیده نخواهد شد. صفحات تارنمای ما میدان جنگ های قلمی دسته های حیدری و نعمتی که با یکدیگر خرده حساب دارند، نیست و سرانجام،  تارنمای ما برای یک مشت بیکاره ی شکم سیر نیست  که درآن حال که هزاران هزار تن از مردم ستم دیده ی ما به نان شب نیارمندند، در پناه حامیان خود در  امن و امان نشسته و دو غزل از حافظ را از بر کرده و آن را به نام معلومات، گنجینه ی ناندانی خود کرده اند، اگر کسی بپرسد،  اگر تارنمای آریا ادیب این مطالب را ندارد پس چه دارد ؟ ما با او کاری نداریم. ما تارنمای زبان و ادبیات فارسی را برای دیگران، یعنی آنانی که می دانند تمدن بشر امروزی بسیار فراتر از این فلاکت هاست، می نویسیم.

ما در این تارنما ، از یک سو کوشش خواهیم کرد تا سهمی به اندازه ی توانانی خود در طرح مسئله ی ضرورت همخوانی و همپایی ِ  به تر ِ شرایط ذهنی  جامعه  و از جمله زبان فارسی،  با دگرگونی های ناگزیر عینی در جامعه ی ایران،  به عهده بگیریم و از سوی دیگر خواهیم کوشید تا با آموزش درست و آسان  زبان فارسی و آشنایی دادن بیش تر با امکانات بی کران این زبان، به آسان سازی و سامانمندی کاربرد آن یاری برسانیم.

تارنمای زبان و ادبیات فارسی (آریا ادیب) در زبان، شیوه ی نگارش و درست نویسی، پای بند به آیین های محافظه کارانه نیست و با پرهیز از فرنگی مآبی و عربی مآبی از یک سو  و دوری از فرنگی ستیزی و عربی ستیزی از سوی دیگر، به جای خود و در آن جا که به توانمندی و غنای زبان فارسی ( که مراد ماست) یاری می رسد، از واژه های هنوز دقیق تر و رساتر  فرنگی و عربی نیز بهره خواهد گرفت.  مراد ما رعایت دقت، درست نویسی و  ساده نویسی است تا توده های هر چه بیش تری بتوانند از مطالب آن بهره بگیرند.

ما با بهره گرفتن  از اندیشه و آگاهی دانشمندان و صاحب نظران بنام و  با برقراری پیوند با دوست داران زبان فارسی  و بازتاب  نظرات آنان، خواهیم کوشید تا با دادن آگاهی های همه سویه پیرامون زبان و ادب فارسی و نمایش جوانب گوناگون  نوزایی و نوسازی در آن،  در کنار بازگفت ظرایف و توانایی های این زبان و نارسایی های پدید آمده درکار فراگیری و به کارگیری درست آن،  ضرورت رشد و  هرچه نیرومند تر ساختن  زبان فارسی  را از دیدگاه های  فرهنگی، اجتماعی  و سیاسی نیز مستدل نمائیم.  

خواست ما  از گشودن این صفحه،  نه پدیدآوردن جایی برای دادن تنها  احکام و آگاهی های روشنفکرانه و آکادمیک درباره ی زبان فارسی، بلکه از جمله فراهم آوردن میدانی برای طرح آن مسائل گرهی در زبان فارسی است که بررسی و روشن نمودن آن ها به نیرومند تر گردیدن و همپا شدن هرچه بیش تر زبان فارسی  با کاروان دانش و فرهنگ و تمدن جهانی یاری می رساند.

مراد ما،  انجام گفت و گوهای جان دار، پرشور و پرمایه در میان آن کسانی است که پیرامون  بخش های گوناگون قلمرو  زبان فارسی آگاهی های ارزشمند دارند و برای از میان برداشتن سدهایی که بر سر راه رشد طبیعی این زبان قرار گرفته است،  چاره و تدبیری می شناسند.

این عزیزان  اگر همت کرده و با طرح نظرات خود پیرامون هر کدام از موضوعات دسته بندی شده در این تارنما، یا پیرامون هر موضوعی که خود پیشنهاد می کنند،  به رشد آن شرط ذهنی ضرور که در بالاتر از آن یاد کردیم، یاری برسانند، در حقیقت وظیفه ی میهنی خویش را  انجام داده  و دِین خود را به مردم شان پرداخته اند.      ایدون باد         آریا ادیب

مقالات نهاده شده در این تارنما در یک نگاه :

١ – سرگذشت زبان فارسی

● سرگذشت زبان فارسی ، جلال خالقی مطلق

● درباره ی فقر فرهنگی مهاجمان به زبان فارسی . دکتر جلال متینی

 ۲ –  دگرگونی های تاریخی و نوسازی در زبان فارسی

● زبان  و جامعه . دکتر پرویز ناتل خانلری

٣ –  جایگاه سیاسی و مسائل امروز زبان فارسی

● پیرامون جایگاه سیاسی زبان فارسی . آریا ادیب

● مشکلات کنونی زبان فارسی و راه های حل آن ها . احسان طبری

● آسیب دیدگی های زبان فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری

۴ –  ادبیات  فارسی

● مقالات پیش گفتار :

● ادبیات فارسی . ملک الشعرای بهار

● ادبیات عامیانه ی ایران . مهران افشاری

●  نخستین نسل ادبیات داستانی ایران محمد بهارلو

● فصل نخست:  شعر فارسی :

● شعر شناسی  ملک الشعرای بهار

● درباره ی شعر و شاعر احسان طبری

۵ –  دستور زبان و آیین درست نویسی فارسی

● درباره ی فارسی نویسی .  ناصر پور پیرار

● بزرگ سازی و گوچک سازی ِ واژه ها در زبان فارسی . احسان طیری

● نکته هایی از درست نویسی  زبان فارسی آریا ادیب

(درباره ی : فعل «بایستن» / «است» و «هست» / «گفتی» و «گویی» /  صفت ساده و صفت مفعولی / دراز نویسی / «بر علیه» /  نشانه های نگارشی /  گرایش به حذف حرف اضافه /  اضافه کردن «ی» در حالت اضافه / گذاشتن و گزاردن، . . . . . . . . )

● غلط های مشهور املایی و دستوری  زبان فارسی  دکتر سعید نفیسی، مهدی پرتوی آملی، محمد نبی عظیمی

۶–  خط فارسی

● درباره ی تغییر خط فارسی. دکتر پرویز ناتل خانلری

● شیوه ی خط فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسئله ی اصلاح خط فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● درباره ی اصلاح خط فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسئله ی خط . احسان طبری

 ۷ –  زبان عامیانه ، کنایات و اصطلاحات زبان فارسی

● حروف آ و الف

● حرف ب

● حرف پ

۸–  کالبد شکافی واژه های زبان فارسی

● بحثی درباره ی « موشک » و « رزمایش »  رستم جمشیدی

● « آیین » و « دین »  مجتبا  آقایی

● دگرگردی واژه ها در سیر زمان  دکتر فریدون جنیدی

(درباره ی واژه های « باد »، « کمر »، « کمربند »، « افسوس »،

« پرستیدن » (و مشتقات آن)، واژه های «زن»، «بانو» و «دوشیزه»، « آریا»، «ایران» و «اوستا»)

● درباره ی واژه های «تات»، «تاجیک» و «تازی»   دکتر یحیا ذکا

۹–  ریشه های تاریخی اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی

● درباره ی  ریشه های تاریخی اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی . آریا ادیب

● ریشه های تاریخی اصطلاحات و  ضرب المثل های فارسی. مهدی پرتوی آملی

 ١۰–  واژه نامۀ بیگانه – فارسی

● فرهنگ بیگانه – فارسی . آریا ادیب

● از حرف آ تا ش

● از حرف ص تا ی

١١–  آیین ترجمه و واژه سازی

 ● چه گونگی واگویی و نوشتن نام های بیگانه در فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسائل واژه سازی . داریوش آشوری

●  توانایی زبان فارسی در واژه سازی. دکتر محمود حسابی

● اصول و ضوابط واژه‌گزينی . فرهنگستان زبان و ادب فارسی

١۲–  دیدگاه ها

● حتا مثلن خاهر : سه پیشنهاد نگارشی :  افشین دشتی

● سنت دیرینه ی  واژه پردازی پارسی  :   رستم جمشیدی

● در آشپزخانه ی زبان فارسی :                از ۴ دیواری

   (در باره ی کاربرد فعل «خوردن» در زبان فارسی)

١٣–  آیا می دانستید که . . . . . ؟

● دانستنی های گوناگون از زبان فارسی .  آریا ادیب

١۴-  نظرات و نوشته های خوانندگان

◙ ◙ ◙

یادداشتی پیرامون نوشته های بهره گرفته در این تارنما:

 برخی از مقاله های پربهایی که ما را در کار آشناسازی ِ دوست داران زبان و ادب فارسی با گوشه وکنار شگفت آور این زبان و ادبیات یاری می رساند، و از این رو برای نوشته شدن در این تارنما برگزیده  می شود، در بخش هایی از خود، یه موضوع مورد نظر ما مربوط نمی گردد و یا  با  آیین دستوری  و درست نویسی فارسی همساز نیست. از آن جا که ما از یک سو به شرف ادبی و  اصل فرهنگی در نامیدن نویسنده و منابع بهره گرفته پای بند هستیم و از سوی دیگر در برابر خوانندگان خود برای آسان فهمی، درست خوانی و درست نویسی فارسی  اندریافت مسئولیت داریم، برخود روا می داریم که این گونه مقالات را به اندازه ی مورد نیاز کوتاه نموده و آن ها را نیز ار نادرستی های املایی و دستوری، اگر هست، پاک سازیم،  با آیین درست نویسی فارسی، اگر نیست، همساز نماییم و واژه ها و عبارات پیچیده یا کنارنهاده ی  بیگانه را نیز  از آن ها دور ساخته و برابرهای جاری و جاافتاده ی  فارسی آن ها را به کار بگیریم. خوانندگان ما اگر خواستار خواندن این مقالات در اندازه یا شکل نخستین شان باشند ، با داشتن نام و نشانی آن ها، به آسانی می توانند به این نوشته ها دست یافته و آن ها را بخوانند.

نوشته های تارنمای آریا ادیب را نیز که اکنون برخی از تارنماهای آماده خوار با چشم فرو بستن بر نخستین اصل فرهنگی ِ پذیرفته شده در سراسر جهان،  بدون نامیدن  تارنمای ما،  زینت صفحات خود نموده و با این کار عیار خود را به نمایش گذاشته اند، خوانندگان ما خود بی گمان از شیوه ی بخش بندی و نمایش مطالب و آیین نگارشی ما به آسانی تمیز داده و باز می شناسند.  با سپاس،   آریا ادیب.

در خواست از خوانندگان ارجمند :

من از خوانندگان ارجمندم در خواست می کنم که هرگاه  نظرشان  به یکی از موضوعات این تارنما مربوط می گردد، آن را در صفحه ی همان موضوع بنویسند و اگر به موضوعی مربوط نمی گردد، از صفحه ی موضوع شماره ی ١۴ که ویژه ی نمایش  نظرات خوانندگان فراهم شده است، بهره بگیرند و نظرشان  را در آن جا بنویسند. نوشته های بلندتر و مقالات  را نیز خوانندگان ما می توانند به پیوست با پست رایانه ای برای  ما بفرستند.  با سپاس فراوان،   آریا ادیب