رویدادهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه ی ایران، در طی نزدیک به دو سالی که از آغاز کار تارنمای زبان و ادبیات فارسی (آریا ادیب) گذشت، بیش از پیش این نکته را بر ما آشکار ساخت که در محافل ادبی و فرهنگی اینترنتی ایرانیان، به جز گروه اندکی که به راستی خواهان آشنا ساختن خوانندگان خود با ادب فارسی و فرهنگ ایرانی هستند و خود نیز از مایه ی لازم و کافی برای دست یابی به این هدف برخوردار هستند، انبوهی از تارنماهای بی هوده نویس نیز دست اندر کارند که با شیوه های نادرست و انگیزه های بیمار، مطالبی را سر هم کرده یا به راحتی از دیگران ربوده و به نام خود در تارنمای خود جای می دهند. گویی چیزی آنان را به انجام این کار ناگزیر ساخته است.
سخن گفتن پیرامون تارنماهای پر مایه ی ادب فارسی و فرهنگ ایرانی که هدفی جز خدمت ِ بی چشمداشت به نسل جوان و مشتاق و تجهیز آنان با قطب نمای دانش و تجربه ی گذشتگان و معاصران و تاکید بر دقت علمی و رعایت عدالت در نوشته ها و گفتارهای ادبی ندارند، ضرورتی ندارد. خوانندگان این تارنماها با نگاهی به شیوه ی کار آن ها و دقت و مسئولیت و کار و کوششی که در آن ها آشکار است، خود از عهده ی این تشخیص برمی آیند و هر بار در پایان بازدید از این تارنماها، این حس مطبوع که با چیزی سودمند و تازه آشنا شده اند، آنان را همراهی می کند.
تارنماهای نوع دیگر که خود طیفی از بی سوادان و باسوادان است و در داشتن انگیزه ی غیرمردمی وجه مشترک دارند، از امکانات بی کرانی که جهان اینترنت و نرم افزارها و سخت افزارهای کامپیوتری در اختیار آن ها نهاده است، بهره می گیرند و صفحات خود را تنها به قصد سرگرم ساختن بی اثر و بی دوام خوانندگان خود یا با انگیزه های ناسالم دیگر، با گفته های بی مایه، احساسات آبکی، داستان های ناهمساز با واقعیات زندگی، شعرهای نشان دهنده ی آسیب های روانی شاعر و مصاحبه های پر اخ و تف بر دیگران پر می کنند و در حالی که هزاران هزار مردم رنج کشیده، در جست و جوی لقمه ی نانی جان می کنند، از سر بی غمی و برای فضل فروشی و یافتن حس تعلق به محافل روشنفکری و با شیوه های ژورنالیستی صرف، به پر کردن صفحات خود مشغولند. گویی چیزی آنان را به انجام این کار ناگزیر ساخته است.
اکنون گردانندگان بسیاری از تارنماهای مدعی ترویج ادب فارسی و فرهنگ ایرانی، با نهادن نوشته های سرشار از نادرستی های املایی و انشایی و مقالات بی بها و ربوده شده و مصاحبه با دن کیشوت های ادبی نشسته در جای امن، عیار خود، یعنی بی مایگی، بی دقتی و غیر مردمی بودن خود را در آن چه که ترویجش را ادعا می کنند به نمایش می گذارند و افزون بر آن ها، برخی از بنگاه های اینترنتی "اطلاع رسانی" ادبی و فرهنگی جامعه ی اینترنتی نیز که متاسفانه گاه رسالت خود را از نظر دور می دارند و ژورنالیسم بورژوایی را با خبر دهی مردمی اشتباه می گیرند، به دیگی هفت جوش برای معرفی انواع و اقسام مطالب فقط سرگرم کننده یا جنجالی ِ آمده در دنیای هنرهای هفت گانه نیز مبدل شده و "اطلاع رسانی" از مشکلات و مشغولیات مشتی روشنفکر بی غم و اخته را نیز به ناصواب در قلمرو کار خود قرار می دهند.
مشکل میلیون ها جوانان مردم که از کتاب و مدرسه محروم مانده و ناگزیر به کار کردن و درآوردن نان برای خانواده های تهیدست خود هستند، نه آشنا شدن با "آخرین عشق کافکا" یا "جای خالی بحر طویل در موسیقی امروز" ایران، بلکه جای خالی آن کسانی است که به جای نگارش مقالات روشنفکرانه و انتزاعی و یا "اطلاع رسانی" این گونه نوشته ها، به تاثیر نوشته های کافکا بر ادبیات معاصر ایران و به نقش موسیقی در ایران امروز، بندهای افتاده بر پای آن و راه های برون رفت از بن بست آن بپردازند و همچنین روشن سازند که تا آن زمان که صدها هزار نوجوان و جوان ایرانی به جای سواد آموختن به بیل زدن و دست فروشی مشغولند، وقت و حوصله و درکی برای کافکا و برای موسیقی امروز ایران ندارند و آنانی نیز که در بسیاری از مدارس و دانشگاه های ایران وقت و عمر خود را با یادگیری مشتی حفظیات تلف می کنند و از فراگیری شیوه های مستقل و اصولی تفکر ادبی و نقد و بررسی های تطبیقی و علمی امروز محرومند، هرگز نمی توانند نقشی در رشد و اعتلای زبان و ادبیات خود و همپا سازی آن با کاروان جهانی علم و ادب بر عهده بگیرند و در درماندگی خود ناگزیرند برای سیراب کردن حس روشنفکری خود، به اطلاعاتی که دانستن آن ها تنها در محافل روشنفکری کاربرد دارد و برای خودنمایی از نان شب واجب ترند، مجهز شوند و به آن ها بسنده کنند.
هدف تارنماها و بنگاه های "اطلاع رسانی" ادبی و فرهنگی ایرانی، نه نبرد حریصانه و ژورنالیستی بر سر افزودن هر چه بیش تر شمار بازدیدکنندگان خود به هر قیمتی، بلکه ترمیم آن آسیب ها و خسارت ها که در عرصه های علمی، ادبی و فرهنگی بر پیکر علم و ادب و فرهنگ ایران وارد شده و همچنین جبران آن کمبودهایی است که در دبیرستان ها و دانشگاه های ایران در مطالب علمی و ادبی و در آموزش عدالت خواهانه و انسانی شیوه های تفکر و تعقل علمی و ادبی پدید آمده است.
جوانان امروز ما از بس عبارت ها و مفاهیم جعلی و خلاف احساس و عاطفه ی طبیعی انسان ها و آرمان های والای یشری را مثل دانه ی تسبیح و دنبال هم دیده یا شنیده اند، دل از حلقشان بالا آمده است. آنان امروز چشم امید به کسانی دوخته اند که ارزش هایی را که گذشتگان در ابهام احساسی گفتند، به زبان علمی روشن و با هنر امروزی بیان کنند، چیزی سودمند بر آن ها بیافزایند و راهگشا و مهندس آینده باشند. آرزو پرستانی که در بی خبری یا غرور خود، مجذوب هوس های تنگ خویشند، نصیبی جز آن نخواهند داشت که نسل امروز، آنان و گفته ها و نوشته های آنان را به ریشخند گرفته و به باد فراموشی بسپارند.
زبان درست و مدرن و ادبیات مترقی و پیشرو، ابزار و قطب نما برای حرکت در جاده های رشد و اعتلای هر کشور است و میدان آن ها، میدان بازی و سرگرمی های خودسرانه و سودجویانه نیست.
ما تردیدی نداریم که بسیاری از تارنماها و احیانن برخی از بنگاه های "اطلاع رسانی"، به جای تصحیح مواضع خود و روی آوردن به تامین نیارهای واقعی نسل تشنه ی آشنایی و فراگیری اصولی و مترقیانه ی زبان و ادبیات و علم و هنر در ایران و به جای تجدید نظر درجنبه های روشنفکرمآبانه ی "اطلاع رسانی" خود، متناسب با درد وجدان یا خشم خود، با شنیدن این سخنان، نابخردانه در مفام پاسخ گویی به ما بر حواهند خاست (و نشان خواهند داد که چه کسانی خود را مخاطب گفته های ما دانسته اند) و برای تبرئه ی خود و تخطئه ی ما از هیچ چیز فروگذار نخواهند کرد.
لیکن ما برای آنان وقتی نداریم. پاسخ ما به آنان، عمل ما است و داوری آن نیز بر عهده ی نسل مشتاق به فراگیری درست زبان و ادبیات فارسی و آشنایی با اصلی ترین مشکلات و مسایل ادبی و فرهنگی این سرزمین است که هر چه بیش تر و درست تر باید روشن شده و همه در سامان دادن به آن ها یاری برسانند. ایدون باد، آریا ادیب
خوانندگان ارجمند ما می توانند مقاله های این تارنما را یا در "آرشیو موضوعی" در موضوع مربوط به خود بیابند یا در فهرست همه ی نوشته های تارنما که آن نیز در ستون " آرشیو موضوعی" نهاده شده است، هر مقاله را به طور مستقیم فراخوانده و بخوانند. با سپاس، آریا ادیب
* * مقاله های جدید نوشته شده در این ماه، با این رنگ در فهرست پایین نمایش داده شده است.
مقاله های آمده در تارنمای آریا ادیب در یک نگاه :
١– سرگذشت زبان فارسی
● سرگذشت زبان فارسی جلال خالقی مطلق
● درباره ی فقر فرهنگی مهاجمان به زبان فارسی دکتر جلال متینی
● دوره های تاریخی واژه پذیری در زبان فارسی دکتر علی اشرف صادقی
● نگاهی به تاریخچه ی خط و زبان در ایران نورا نیک سرشت
● ● بخش نخست : دوران پیش از اسلام
● ● بخش دوم : دوران پس از اسلام (خواهد آمد)
● شکل گیری زبان فارسی پروفسور دکتر ژیلبر لازار
Prof. Dr. Gilbert Lazard
۲ – دگرگونی های تاریخی در زبان فارسی (Semantics)
● زبان و جامعه دکتر پرویز ناتل خانلری
● تاثیرات زبان عربی در پیدایش زبان دری و شعر عروضی فارسی
( تکامل ادب فارسی در دوران پس از اسلام ) احسان طبری
● دامنه ی نفوذ و تاثیر زبان فارسی بر زبان های جهان گل احمد شیفته
(نگاهی به واژه های فارسی در زبان عربی) آریا ادیب
٣ – مسایل امروز زبان فارسی
● جایگاه سیاسی زبان فارسی آریا ادیب
● مشکلات کنونی زبان فارسی و راه های حل آن ها احسان طبری
● آسیب دیدگی های زبان فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● رفتارهای ناهنجار فارسی زبانان با زبان فارسی دکتر حلیل دوستخواه
(زبان فارسی از آشوب تا سامان)
● وضعیت امروز آموزش زبان و ادبیات فارسی حسین ذوالفقاری استاد دانشگاه تربیت مدرس
در دانشگاه های ایران عباس علی وفایی استاد دانشگاه علامه طباطبایی
عنایت سمیعی منتقد و شاعر
سعید حمیدیان استاد دانشگاه و پژوهشگر
شاپور جور کش شاعر، منقد و مترجم
● فارسی شناسی دکتر علی اشزف صادقی
● فارسی زبانی عقیم در ساخت دانشواژه ها دکتر محمد رضا باطنی
● مقوله هایی از زبان شناسی در زبان فارسی دکتر محمد رضا باطنی
٤– ادبیات فارسی (گفتارهای عمومی)
● ادبیات فارسی ملک الشعرای بهار
● نخستین نسل ادبیات داستانی ایران محمد بهارلو
● شعر شناسی ملک الشعرای بهار
● درباره ی شعر و شاعر احسان طبری
● سخنی درباره ی شعر (فارسی) احسان طبری
● درباره ی نقد شعر (چه گونگی نقد شعر نو ) احسان طبری
● تحولات ادبیات فارسی از انقلاب مشروطه تا انقلاب بهمن دکتر محمد رضا شفیعی کد کنی
● ویژگی های سبک شاعران و فالب های شعر کلاسیک شامل سالار
آریا ادیب
۵ – دستور زبان و آیین درست نویسی فارسی
● درباره ی فارسی نویسی ناصر پور پیرار
● بزرگ سازی و کوچک سازی ِ واژه ها در زبان فارسی احسان طیری
● نکته هایی از درست نویسی زبان فارسی آریا ادیب
(درباره ی : فعل «بایستن» / «است» و «هست» / «گفتی» و «گویی» / صفت ساده و صفت مفعولی /
دراز نویسی / «بر علیه» / نشانه های نگارشی / گرایش به حذف حرف اضافه / اضافه کردن «ی» در حالت
اضافه / گذاشتن و گزاردن / دسته ها و انواع به کارگیری های نادرست واژه ها و عبارات در زبان فارسی / به
گردن یا در گردن / اشتباه گرفتن ترکیب اضافی با ترکیب وصفی / کاربرد نادرست صفت و اسم مونث در زبان
فارسی، "ط" بنویسیم یا "ت" ؟، . . . )
● غلط های مشهور املایی و دستوری زبان فارسی دکتر سعید نفیسی
مهدی پرتوی آملی
محمد نبی عظیمی
● پاک سازی زبان فارسی از قاعده های دستوری محمد پروین گنابادی
زبان عربی
● در جست و جوی قاعده های ساختن ع. ح. پارسا / آریا ادیب
ماده ی مضارع فعل های فارسی
٦– خط فارسی
● درباره ی تغییر خط فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● شیوه ی خط فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● مساله ی اصلاح خط فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● درباره ی اصلاح خط فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● مساله ی خط احسان طبری
● سرگذشت فکر تغییر خط فارسی یحیی آرین پور
۷ – زبان عامیانه ، اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی آریا ادیب
● حرف های آ و الف ● حرف ب ● حرف پ ● حرف ت
● حرف ج ● حرف چ ● حرف ح ● حرف خ
● حرف های د و ذ ● حرف ر
۸ – کالبد شکافی واژه های زبان فارسی (Etimology)
● بحثی درباره ی « موشک » و « رزمایش » رستم جمشیدی
● « آیین » و « دین » مجتبا آقایی
● دگرگردی واژه ها در سیر زمان دکتر فریدون جنیدی
(درباره ی واژه های « باد »، « کمر »، « کمربند »، « افسوس »،
« پرستیدن » (و مشتقات آن)، واژه های «زن»، «بانو» و «دوشیزه»، « آریا»، «ایران» و «اوستا»)
● در جست و جوی حل معمای واژه های «تات»، «تاجیک» و «تازی» دکتر یحیا ذکا
● درباره ی واژه ی «کردن»، پسوندهای مکان ِ ساخته شده از آن دکتر فریدون جنیدی
و نام شهر «کرمان»
● درباره ی ریشه ی فارسی واژه ی " عشق " محمد حیدری ملایری
● ریشه ی ایرانی نام "دریای سیاه " و رودخانه های " دانوب " و " دُ ن " دکتر بهرام فره وشی
● سرگذشت واژه ی " گل " دکتر بهرام فره وشی
● ریشه ی نام شهرهای: اردبیل، اردکان، اهواز، دلیجان، دکتر فریدون جنیدی
سمرقند، شیراز، قتدهار و مریوان و بسیاری از روستاهای ایران
● کند و کاوی در معنی و ریشه ی واژه ی "عجم" محمد عجم
● ریشه ی واژه های بهشت، برزخ، دوزخ و مغ، مجیک (magic) و مجوس کورش جوشن لو
۹– ریشه های تاریخی اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی آریا ادیب
مهدی پرتوی آملی
● ● بخش نخست:
آب از سرچشمه گل آلود است، آب پاکی روی دست کسی ریختن، آب زیر کاه، آبشان از یک جوی نمی گذرد، آتش بیار معرکه، آفتابی شدن، از بیخ عرب شدن، انگار از دماغ فیل افتاده، از کوره در رفتن، از کیسه ی خلیفه بخشیدن، الکی، با آب حمام دوست گرفتن، باج ندادن به شغال، باج سبیل، باد آورده را باد می برد، بادنجان دور قاب چیدن، برو آن جا که عرب نی انداخت، بز بیاری، بل گرفتن، به مشروطه اش رسید، بند را آب دادن، به رخ کشیدن، پارتی بازی، پته اش روی آب افتاد، پدرت را در می آورم، پدر سوخته، پهلوان پنبه، پنبه ی کسی را زدن، تعارف شاه عبدالعظیمی، جنگ زرگری، جور کسی را کشیدن، جیم شدن، چشم روشنی، چوب توی آستین کسی کردن، حاجی حاجی مکه، حاشیه رفتن، به کرسی نشاندن حرف، حرف مفت، حقه بازی، حمام زنانه، حیدری و نعمتی، خاک بر سر، خر کریم را نعل کرده است، خط و نشان کشیدن برای کسی.
● ● بخش دوم:
دری وری، دست شستن از کاری، دست کسی را توی حنا گذاشتن، دست کسی را توی پوست گردو گذاشتن، دنبال نخود سیاه فرستادن، دو قورت و نیمش هم باقی است، ریش و قیچی را به دست کسی دادن، زندگی سگی، زیر پای کسی را جارو کردن، زیر کاسه نیم کاسه ای است، سایه تان از سر ما کم نشود، سبزی پاک کردن، سبیلش آویزان شد، ستون پنجم، سر و کیسه کردن، سر و گوش آب دادن، سگ نازی آباد، سنگ دیگری را به سینه زدن، سوراخ دعا را گم کردن، . . .
١۰– واژه نامه ی بیگانه – فارسی آریا ادیب
● از حرف آ تا ش
● از حرف ص تا ی
١١– هنر ترجمه و مسایل آن
● چه گونگی واگویی و نوشتن نام های بیگانه در فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● مسایل واژه سازی دکتر داریوش آشوری
● توانایی زبان فارسی در واژه سازی دکتر محمود حسابی
● نگاهی به برخی از مسایل ترجمه در ایران علیزضا سمیعی
● واژه و واژه سازی، شیوه های برابر سازی و برابر یابی، دکتر کوروش صفوی
خط فارسی و درست نویسی، فارسی سره
و پسرفت آموزش زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه های ایران
١۲– گفتارها و دیدگاه ها
● حتا مثلن خاهر : سه پیشنهاد نگارشی افشین دشتی
● سنت دیرینه ی واژه پردازی پارسی رستم جمشیدی
● در آشپزخانه ی زبان فارسی از ۴ دیواری
(در باره ی کاربرد فعل «خوردن» در زبان فارسی)
● نیما یوشیج از نگاه دیگران دیدگاه های منتقدان و شاعران امروز
● گفتاری پیرامون "زبان"، "گویش" و "لهجه" در فارسی دکتر ایران کلباسی
١٣– آیا می دانستید که . . . ؟
● دانستنی های گوناگون از زبان و ادبیات فارسی آریا ادیب
● ● فهرست کامل پرسش های " آیا می دانستید که . . . ؟ "
● ● بخش نخست از شماره ی ١ تا ٣۸
● ● بخش دوم از شماره ی ٣۹ تا ۵٦
● ● بخش سوم از شماره ی ۵٧ تا ۷٦
● ● بخش چهارم از شماره ی ۷٧ به بعد
١۴- ابزار کار ادبی آریا ادیب
● ابزار کار ادبی (تعریف های کلی)
● آشنایی با اصطلاحات ادبی
● ● بخش نخست از حرف آ تا ش
● ● بخش دوم از حرف ص تا ی
● علم بدیع ( آرایه های ادبی )
● علم بیان
● مکتب های ادبی و هنری
● جایزه های ادبی و به ترین آثار ادبی جایزه گرفته در ایران و جهان
● علم عروض
● ● وزن شعر فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری
● ● علم عروض و وزن شعر فارسی آریا ادیب
١۵- بررسی ها و پژوهش های ادبی
● ادب شناسی (سبک شناسی) " علویه خانم " ناصر موذن
● در حست و جوی " سر ّ " حافظ احسان طبری
● نگاهی به کتاب شعر متعهد ایران سعید سلطانی
● فردوسی در هاله ای از افسانه ها دکتر جلال متینی
● واژه های فارسی به کار رفته در قرآن پروفسور دکتر آرتور جفری
Prof. Dr. Arthur Jeffery
● تاثیر اروپا در زبان و ادبیات فارسی :
● ● نقش اروپا در ادبیات امروز ایران پروفسور دکتر الساندرو باوسانی
Alessandro Bausani Prof. Dr.
● ● تحولاتی در نثر امروز فارسی پروفسور دکتر پیتر ایوری
Peter Avery Prof. Dr.
● نمودهای پویایی و ایستایی زبان در آثار جمال زاده جواد اسحاقیان
● نخستین زن شاعر پارسی گوی پوریا گل محمدی
● مقوله های اقتصادی در ادبیات کلاسیک ایران احسان طبری
● آموزش و پرورش در دوران های باستانی ایران سورنا گیلانی
(دوران های پیش از اسلام)
١٦ – تاریخ ادبیات کلاسیک
● ● دوره های تاریخی نثر فارسی ملک الشعرای بهار
● ● دوره ی نخست: دوره ی سامانی ( از ۳٠٠ تا ٤۵٠ ه ق)
● ● دوره ی دوم: دوره ی غزنوی و سلجوقی اول (٤۵٠ تا ۵۵٠ ه ق) (خواهد آمد)
١۷-- تاریخ ادبیات معاصر
● بخش نخست: از دوران مشروطیت تا سال ١٣۰۰ ش (دوره ی انقلابی)
● ویژگی های نوژایی ادبی در دوران مشروطه دکتر یعقوب آژند
● سرگذشت نثر معاصر، خودشناسی محمد علی سپانلو
● بخش دوم: از سال ١٣۰۰ تا ١٣۲۰ ش (دوره ی تجربه و آزمایش)
● حیات ادبی ایران در دوران رضا شاه دکتر یعقوب آژند
● سرگذشت نثر معاصر، دوره ی فترت محمد علی سپانلو
● بخش سوم : از سال ١٣٢٠ تا ١۳٤٠ش (افول "کهنه" و شکوفایی "تازه")
● جریان های ادبی پس از سقوط رضا شاه تا دهه ی چهل دکتر یعقوب آژند
● سرگذشت نثر معاصر، برگشت موج محمد علی سپانلو
● بخش چهارم: از سال ١۳٤٠ تا ١۳۵٠ش (به کرسی نشستن "تازه" ها)
● سرگذشت نثر معاصر، خانه روشنی (خواهد آمد)
● نخستین گام های زنان در ادبیات داستانی معاصر حسن میر عابدینی
١٨- فولکلور ایران، توده شناسی
● ادبیات عامیانه ی ایران مهران افشاری
● فولکلور ایران : یحیی آرین پور
● ● ضرب المثل های فارسی
● ● قصه ها و افسانه های فارسی
● ● ترانه های ملی ایران
● چهره های فولکلوریک در قصه ها و مثل های ایرانی احسان طبری
● ترانه های عامیانه و برخی مختصات فنی و هنری آن ها احسان طبری
● لالایی ها نخستین شعرهای نانوشته ی زنان ایرانی پیرایه یغمایی
١٩- ادبیات کودکان و نوجوانان
● نخستین مطبوعات کودکان و نوجوانان در ایران علی کاشفی خوانساری
● نقش انقلاب مشروطه در پیدایش ادبیات نو کودکان و نوجوانان محمد هادی محمدی
● آسیب شناسی کتاب های کودکان و نوجوانان استاد هارون شفیعی
● در کلاس "ساده نویسی" برای کودکان و نوجوانان ایرج جهانشاهی قاجار
● بررسی حایگاه و نقش پیشگامان ادبیات نو کودکان و نوجوانان : (خواهد آمد)
- عباس یمینی شریف
- محمود کیانوش
- صمد بهرنگی
- پروین دولت آبادی
- و دیگران . . .
◙ ◙ ◙
زبان فارسی، تاریخ، نوزایی و فراگیری آن
بر پایه ی آزموده ها می توان گفت که فراگیری زبان فارسی برای بسیاری از ایرانیان، پس از بیرون آمدن از دامان مادر، در روند آموزش های نا بسامان ِ پس از آن، به بیراهه می افتد و مگر برای برخی از آنان، که به نسبت اندک هستند، برای بسیاری دیگر ( اگر چه حتا از آموزش ها و آگاهی های ویژه ی دیگری برای کسب و کار خود برخوردار می گردند) به روی کاغذ آوردن اندیشه چندان دشوار می گردد که از نوشتن حتا یک موضوع ساده به فارسی، که به آسانی دریافت شدنی باشد، باز می مانند.
نمی توان ادعا کرد که این وضعیت ویژه ی ایران و ایرانیان است و در زبان دیگری نمونه ندارد، لیکن با پردلی می توان گفت که این دشواری اکنون در زبان فارسی و نزد ایرانیان برجستگی ویژه ای یافته است.
دلایل پدید آمدن این وضعیتِ ناخوشایند البته گوناگون است و بستگی به زبان فارسی ندارد که زبانی بسیار پرمایه و توانا است. به گفته ی دکتر پرویز ناتل خانلری « ناتوانی زبان، ناتوانی کسانی است که به آن سخن می گویند». این وضعیت در واقع دستپخت آنانی است که در حق این زبان کوتاهی های فراوان می کنند و حساسیتی نسبت به نابسامانی های تحمیل شده به آن از خود نشان نمی دهند.
به بیان دقیق تر، مسئول اصلی چنین وضعیتی، نه تنها آن قلم به دستانی هستند که نا مسئولانه و به شیوه ی سنتی، برای فضل فروشی، از به کارگیری واژه ها و عبارت های بیگانه ای که برابرهای آن ها در زبان فارسی رایج و یا ساختنی است، پرهیز نمی کنند، بلکه آنانی نیز هستند که توانایی انجام اصلاحات لازم در پهنه ی آموزش زبان فارسی، تشویق برای به کارگیری و نیرومندسازی آن، و نیز ایجاد حساسیت در برابر کژروی های املایی و انشایی دراین زبان را دارند، اما به دلایلی که در نوشته های بعدی روشن می گردد، از انجام آن سرباز می زنند.
فراگیری درست و بسامان زبان فارسی روندی زمان گیر و دیرانجام دارد و به دگرگون سازی بنیادی آموزش زبان، از همان آعاز کودکی و نوجوانی و پشتیبانی و تشویق جدی مسئولان در سراسر رده های آموزشی و قلمرو های نگارشی، نیازمند است.
افزون بر این ها، هیچ فراگشت و رشد فرهنگی نیز پیش از فراهم آمدن زمینه های لازم عینی و ذهنی آن رخ نخواهد داد. نگاهی به روند آخرین دوره ی نوزایی در زبان و ادبیات فارسی که از دست کم ١۰۰- ۹۰ سال پیش تا کنون، بر پایه ی رشد ناگزیر مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه ی ایران، به ویژه پس از انقلاب مشروطه، ادامه دارد، نمایانگر آن است که امروز کشور ایران در ادامه ی ناگزیر دگرگونی های عینی و فراگشت جامعه ی خود ، به همخوانی و همپایی ِ به تر زمینه های ذهنی جامعه و زبان خود نیازمند است.
جوانان ما امروز تشنگی کنجکاوی خود را، نه با ادبیات ناب گذشتگان، و نه با یاوه گویی های برخی متجددنما، می توانند آرام نمایند. وظیفه ی تاریخی ما و هم اندیشان ما به سهم خود، نمایاندن توانایی های گذشتگان، توشه ی راه ساختن ِ تجربه های آنان و راهنمایی و یاری به نسل مشتاق در کوشش او برای یافتن راه حقیقی تکامل آینده ی انسان هاست و یکی از افزارهای ما در این کار، زبان مادری ماست که همچون هر زبان دیگری اگر توانا و نیرومند باشد و بتواند هر آن چه را که این تکامل بدان نیازمند است، به خوبی و به درستی بنمایاند، توشه ی راه و از پیش شرط های ضرور برای حرکت در جاده های رشد و پیشرفت است.
در تارنمای ما، مقالات بلند بالا درباره ی فتح جوشقان، عشق ورزی یوسف و زلیخا، پژوهش های تازه در باره ی خانه ی ابوالمظفر عبدالجبار، ناله ها و گدابازی های شاعران بی ذوق و بی هوده نویسی نویسندگان نام جو، به هیچ روی دیده نخواهد شد. صفحات تارنمای ما میدان جنگ های قلمی دسته های حیدری و نعمتی که با یکدیگر خرده حساب دارند، نیست و سرانجام، تارنمای ما برای یک مشت بیکاره ی شکم سیر نیست که درآن حال که هزاران هزار تن از مردم ستم دیده ی ما به نان شب نیارمندند، در پناه حامیان خود در امن و امان نشسته و دو غزل از حافظ را از بر کرده و آن را به نام معلومات، گنجینه ی ناندانی خود کرده اند. اگر کسی بپرسد، اگر تارنمای آریا ادیب این مطالب را ندارد پس چه دارد ؟ ما با او کاری نداریم. ما تارنمای زبان و ادبیات فارسی را برای دیگران، یعنی آنانی که می دانند تمدن بشر امروزی بسیار فراتر از این فلاکت هاست، می نویسیم.
ما در این تارنما ، از یک سو کوشش خواهیم کرد تا سهمی به اندازه ی توانانی خود در طرح مساله ی ضرورت همخوانی ِ شرایط ذهنی جامعه و از جمله زبان فارسی، با دگرگونی های ناگزیر عینی در جامعه ی ایران، بر عهده بگیریم و از سوی دیگر خواهیم کوشید تا با آموزش درست و آسان ِ زبان فارسی و آشنایی دادن بیش تر با امکانات بی کران این زبان، به آسان سازی و سامانمندی کاربرد آن یاری برسانیم.
تارنمای زبان و ادبیات فارسی (آریا ادیب) در کاربرد زبان و شیوه ی نگارش خود و درست نویسی، پای بند به آیین های محافظه کارانه نیست و با پرهیز از فرنگی مآبی و عربی مآبی از یک سو، و دوری از فرنگی ستیزی و عربی ستیزی از سوی دیگر، به جای خود و در آن جا که به توانمندی و غنای زبان فارسی ( که مراد ماست) یاری می رسد، از واژه های هنوز دقیق تر و رساتر فرنگی و عربی نیز بهره خواهد گرفت. مراد ما رعایت دقت، درست نویسی و ساده نویسی است تا توده های هر چه بیش تری بتوانند از مطالب آن بهره بگیرند.
ما با بهره گرفتن از اندیشه و آگاهی دانشمندان و صاحب نظران بنام و با برقراری پیوند با دوست داران زبان فارسی و بازتاب نظرات آنان، و با دادن آگاهی های همه سویه پیرامون زبان و ادب فارسی و نمایش جوانب گوناگون نوزایی و نوسازی در آن، در کنار بازگفت ظرایف و توانایی های این زبان و نیز نشان دادن ایرادها و نارسایی های پدید آمده در آن، خواهیم کوشید تا ضرورت رشد و هرچه نیرومند تر ساختن زبان فارسی را از دیدگاه های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز مستدل نماییم.
خواست ما از گشودن این صفحه، نه پدیدآوردن جایی برای دادن تنها حکم ها و آگاهی های روشنفکرانه و آکادمیک درباره ی زبان فارسی، بلکه از جمله فراهم آوردن میدانی برای طرح آن مسایل گرهی در زبان فارسی است که بررسی و روشن نمودن آن ها به نیرومند تر گردیدن و همپا شدن هرچه بیش تر زبان فارسی با کاروان دانش و فرهنگ و تمدن جهانی یاری می رساند.
مراد ما، انجام گفت و گوهای جان دار، پرشور و پرمایه در میان آن کسانی است که پیرامون بخش های گوناگون قلمرو زبان فارسی آگاهی های ارزشمند دارند و برای از میان برداشتن سدهایی که بر سر راه رشد طبیعی این زبان قرار گرفته است، چاره و تدبیری می شناسند.
این عزیزان، اگر همت کرده و با طرح نظرات خود پیرامون هر کدام از موضوعات دسته بندی شده در این تارنما، یا پیرامون هر موضوعی که خود پیشنهاد می کنند، به رشد آن شرط ذهنی ضرور که در بالاتر از آن یاد کردیم، یاری برسانند، در حقیقت وظیفه ی میهنی خویش را انجام داده و دِین خود را به مردم اشان پرداخته اند. ایدون باد آریا ادیب
یادداشتی پیرامون نوشته های بهره گرفته در این تارنما:
شماری از مقاله های ارزشمندی که ما را در کار آشنا ساختن دوست داران زبان و ادب فارسی با گوشه و کنار شگفت آور این زبان و ادبیات یاری می رساند، و از این رو برای نوشته شدن در این تارنما برگزیده می شود، در بخش هایی از خود، یا یه موضوع مورد نظر ما مربوط نمی گردد و یا با آیین دستوری و درست نویسی فارسی همساز نیست.
برخی از این مقاله ها، مگر از نظر موضوع و محتوا ، از نظر آیین املایی یا دستوری و درست نویسی فارسی و گاه از نطر تنظیم و ترتیب مطالب، به اندازه ای دارای عیب و ایراد است که اگر به شکل اصلی اشان به کار گرفته شوند، خوانندگان ما پس از خواندن بند هایی ار آن ها شوق و ذوق خواندن را از دست داده و از خواندن دنباله ی آن ها چشم پوشی می نمایند و بدین ترتیب از آشنایی با نکات ارزشمند آن ها محروم می شوند.
از این رو و از آن جا که ما در برابر خوانندگان خود برای آسان فهمی، درست خوانی و درست نویسی فارسی ( که مراد ما در این تارنما است) اندریافت مسئولیت داریم، برخود روا می داریم که این گونه مقاله ها را به اندازه ی مورد نیاز کوتاه نموده و با ویرایش های دوباره و لازم، همچنین آن ها را ار نادرستی های املایی، اگر هست، پاک سازیم، با آیین دستوری و درست نویسی فارسی، اگر نیست، همساز نماییم و واژه ها و عبارت های بسیار پیچیده یا کنارنهاده ی بیگانه را نیز از آن ها دور ساخته و برابرهای جاری و جاافتاده ی فارسی ِ آن ها را به کار بگیریم.
و چون به شرف ادبی و اصل فرهنگی در نامیدن نویسنده و منابع بهره گرفته نیز پای بند هستیم، البته بر خود فرض و واجب می دانیم که نام و نشانی این مقاله ها و منابع آن ها را نیز ذکر نماییم. خوانندگان ارجمند ما اگر خواستار خواندن این مقاله ها در اندازه یا شکل نخستین اشان باشند ، با داشتن نام و نشانی آن ها، به آسانی می توانند به این نوشته ها دست یافته و آن ها را بخوانند.
نوشته های تارنمای آریا ادیب را نیز که اکنون برخی از تارنماهای آماده خوار با چشم فرو بستن بر نخستین اصل فرهنگی ِ پذیرفته شده در سراسر جهان، بدون نامیدن تارنمای ما، زینت صفحات خود نموده و با این کار عیار خود را به نمایش گذاشته اند، خوانندگان ما خود بی گمان از شیوه ی بخش بندی و نمایش مطالب و آیین نگارشی ما به آسانی تمیز داده و باز می شناسند. با سپاس، آریا ادیب.
١- بیست سال پیش در مجموعه ی مقالاتی که به کوشش گروهی از پژوهشگران در یک جلد به خاطره ی و. مینورسکی اهدا شد، مقالهای به چاپ رساندم که در آن ضمن تجزیه و تحلیل مقدمه ی ابن مقفع درباره ی زبانهای ایرانی، بر معانی گوناگون نامهای پهلوی، پارسی و دری تاکید کردم (لازار، ١٩۷١). من موضوع یاد شده را بدین مناسبت برگزیده بودم که در میان مباحث فراوان مورد علاقه مینورسکی، تاریخ زبانها همواره یکی از موضوعهایی بود که توجه او را به خود جلب میکرد. اکنون که دادههای تازه امکان تکمیل این مقاله را به من میدهد، خوشوقتم که آن را به نشانه ی احترام، همراه با درودهای دوستانه به تاریخدان دیگری که او هم علاقه ی ویژه ای به تاریخ زبانها ابراز میدارد، پیشکش کنم.
٢- مقدمه ی ابن مقفع با بیانی کم و بیش مشابه از طریق الفهرست ابن ندیم، مفاتیح العلوم خوارزمی و معجم البلدان یاقوت به دست ما رسیده است. لفظ "پهلوی" در این نوشته بی تردید بر زبان پارتی دلالت میکند، بنابراین بدان نمیپردازیم. درباره "پارسی" گفته شده است که زبان موبدان، دانشمندان و امثال آنان و همچنین زبان فارس است و اما "دری" (منسوب به «در»)، زبان دربار و «شهرهای مداین» است. اما این نوشته ضمن بحث درباره دری میافزاید که «در میان زبانهای گفتاری مردم خراسان و مشرق، زبان گفتاری مردم بلخ است که بر دیگر زبانها غلبه دارد».
اما این توصیفها خالی از ابهام نیست. "پارسی" به طور قطع نام فارس میانه ی ادبی است که ما آن را به طور سنتی، بر اثر یک خطای شگفت اما بسیار دیرسال، "پهلوی" مینامیم. "دری" همان فارسی است یا به عبارت به تر، بنا به نوشته ی ابن مقفع «زبان گفتاری مشترک حوزهای است که از آن ناشی شده». این زبان از پایان دوره ی ساسانیان در پایتخت و بسیار فراتر از آن، در بخش وسیعی از کشور شاهنشاهی گسترش یافته بود. این زبان که کاربرد آن به زبان گفتاری محدود میشد، صورت تحول یافته ی خودمانیتر از فارسی میانه بود. من در مجموعه ی سال ١٩۷١ نوشتم:
"دری"، زبان پایتخت و دربار پادشاهی، زبان گفتاری مشترکی است که از دیدگاه گویششناسی از "پهلوی" [پارتی] و بیش تر به دلایل سبکشناسی از "پارسی" متمایز میشد (برگ ١١٤).
تصویری که طرح نخستین آن بدین صورت ریخته شد، در مجموع رضایت بخش بود. با این همه، رابطه ی میان فارسی میانه ی ادبی و گونه زبانی کاربردی مردم فارس مبهم بود و اشاره به گونههای زبانی کاربردی مردم مشرق در مورد دری، از همه مبهم تر. بنابراین، آن مقاله با پرسشهایی درباره ی دو نکته ی زیر پایان میگرفت:
چه گونه میتوان گفت که "پارسی" زبان مردم فارس بوده است؟ این مساله که "پهلوی"، زبان آثار مکتوب، بتواند زبان گفتاری معمول این ایالت باشد منتفی است. در فارس، مانند هر جای دیگر، به زبان کتابت سخت نمیگفتند (برگ ١١٤ ) اما اشاره به بلخ و خراسان در مورد زبان "دری"، به احتمال میبایست با اظهار نظر مقدسی جغرافی نویس مرتبط باشد. وی درباره ی گونه های محلی فارسی متداول در شرق ایران میگوید که گونه بلخی از همه شیواتر است. اما اگر "دری" زبان گفتار مشترکی بوده که در شاهنشاهی ساسانی گسترشی عظیم داشته است، چه نیازی ابن مقفع را بر آن میدارد که به تصریح از خراسان نام ببرد؟ «عبارت روشن نیست و غیر عادی به نظر میرسد: انتظار خواننده بیشتر آن است که به اطلاعات کلیتری دست یابد» (برگ ١١۵).
۳- اکنون با کشف های اخیر، امکان ارایه ی فرضهای محتملی درباره این دو نکته فراهم آمده است که پاسخ گوی این پرسشها خواهد بود.
از دیرباز میدانم یا حدس میزنم که فارسی گفتاری در سدههای نخستین دوره ی اسلامی به هیچ روی زبانی یکپارچه نبوده است، بلکه وجود شمار فراوانی از گونههای محلی در این زبان که برخی از آن ها کم و بیش به نحوی مبهم از خلال متنهای کهن رخ مینمایند، نمودار تفاوتهای موجود در آن است. امروزه میتوان ثابت کرد که این گونههای محلی در دو گروه عمده یا به عبارت دیگر، دو "گویش" گرد آمده بودند که یکی در شمال شرقی، خراسان، ماوراءالنهر و شمال سرزمین کنونی افغانستان رواج داشت و دیگری جنوب ایران، از خوزستان تا سیستان را در بر میگرفت (لازار، ١٩٨۷).
متنهای کهن نوشته شده به خط عربی نمودار گویش شمال شرقی است. ادبیات فارسی، نخستین بار در قلمروی سامانیان، ماوراءالنهر و خراسان بود که رشد و شکوفایی خود را آغاز کرد. شاعران و نویسندگان بعدی که در نواحی دیگر ایران به کار شعر و ادب پرداختند، از پیشگامان خود در سده های چهارم و پنجم ه.ق. در شرق ایران الهام گرفتند. آنان به احتمال زبان را از برخی ویژگیهای محلی پالودند. اما در مجموع همان ابزار زبانی را به کار گرفتند، چنان که میتوان گفت فارسی کلاسیک ریشه در گویش شمال شرقی فارس دارد.
گویش جنوب در متنهایی به دست ما رسیده است که با برخی از آن ها از بیش از یک سده ی پیش به خوبی آشناییم، اما دلالت گویشی این متون دیرزمانی ناشناخته مانده است. مراد متنهای کهن فارسی – یهودی است که بیش تر آن ها را ترجمهها و تفسیرهای کتاب مقدس تشکیل میدهد. به مرور زمان به این دسته از متون اسناد دیگری افزوده شده است، به ویژه در این میان باید از دو سند حقوقی یاد کرد که متعلق به قرن سده ی چهارم و پنجم ه.ق. و محل انشای هر دوی آن ها خوزستان است، و نیز یک واقعه ی مهم تازه که به روشن ساختن همه ی این مسایل پرداخته و آن برای نخستین بار، پیدایش متنی به خط عربی است. این سند که از نظر زبانشناسی اهمیتی بی مانند دارد، ترجمهای از قرآن است که علی رواقی نسخه خطی منحصر بهفرد و ناقص آن را در کتاب خانه ی آستان قدس رضوی کشف کرده و سپس در دو جلد نفیس با عنوان قرآن قدس به چاپ رسانده است. این متن که ویژگیهای گویشی فراوانی دارد به احتمال قوی در سیستان یا در ناحیهای نزدیک به آن نوشته شده است و امکان دارد متعلق به قرن پنجم و ششم ه.ق. باشد (لازار، ١٩٩٠).
متنهای گوناگون فارسی - یهودی یا گروههای متشکل از این متن ها، از دیدگاه گویشی با قرآن قدس همگن نیستند. آن ها نمودار گونههای محلی مختلفاند، اما همه ی این تفاوت های ظریف گویشی با یکدیگر خویشاوندی نزدیک دارند و یک جا در تقابل با فارسی شمال شرقی قرار میگیرند. از مشخصترین ویژگیهای گویش جنوبی آن است که واژههای متداول فارسی میانه (پهلوی) و ناشناخته در فارسی کلاسیک (و پیش از دوره کلاسیک) در آن فراوان به چشم میخورد. این ویژگی صد سال پیش هم دانشمندانی چون نولدکه و هرن را که به نوشتههای توراتی فارسی - یهودی منتشر شده به کوشش لاگارد (١٨٨٤) علاقه نشان میدادند، شگفت زده کرده بود. این ویژگی در زبان قرآن قدس به همان اندازه رواقی را به شگفت آورده است. با افزوده شدن یک سلسله خصوصیات صرفی و آواشناختی بدین ویژگی، این فارسی جنوبی به فارسی میانه نزدیک میشود و مجموع آن ها در تقابل با فارسی کلاسیک قرار میگیرد.
روشن است که گونههای زبان جنوبی مشابهت بسیار خود را با فارسی میانه حفظ کرده بودند، در حالی که گونههای زبانی متداول در شمال شرق به طور محسوس دستخوش تحولی سریع تر گردیده و ازدیدگاه صرفی و از نظر واژگان از فارسی میانه به مراتب فاصله ی بیش تری گرفته بودند. از آن جا که فارسی کلاسیک بر مبنای گویش شمال شرقی پایه ریزی شده است، رابطهاش با فارسی میانه باید از این دیدگاه نگریسته شود:
در این که تفاوت میان پهلوی و فارسی ادبی تفاوتی تقویمی و تاریخی است تردیدی وجود ندارد، اما این تفاوت همچنین تفاوتی گویشی به شمار میآید (لازار، ١٩٨۷، برگ ٢٠۷)
٤- به نوشته ابن مقفع بر میگردیم. اوضاع و احوالی که او توصیف میکند، احتمالن مربوط به پایان دوره ی ساسانی است. این وضع در آن هنگام نمیبایست چندان تفاوتی با آن چه که در نخستین سدههای اسلامی مشاهده میشود، داشته باشد. گویشهای کهن به طور قطع هنوز در نواحی مختلف ایران وجود داشت اما پیش از آن، پارسی، یعنی زبان رسمی، مذهبی، اداری و ادبی نیز به عنوان زبان گفتاری جاری، کم و بیش در سراسر کشور شاهنشاهی پراکنده شده بود.
مسلم است که این زبان گفتاری، انعطافپذیرتر از زبان نوشتاری (پهلوی) بود و بسته به مناطقی که در آن رواج داشت، شکلهای گوناگون به خود گرفته بود. در قلمروی اصلی خود (فارس یا به احتمال قوی تر، خوزستان) و در دیگر نواحی جنوبی نزدیک بدان هم، تحول کم تری یافته بود. همچنین در دیگر جاها، به ویژه در مناطقی که در کنار زبانها و گویش های محلی کمابیش متفاوت با زبان پارسی قرار گرفته یا جانشین آن ها شده بود، شکلهای متفاوتتر به خود گرفته بود. این امر به ویژه در خراسان صدق میکرد. با استفاده از یک متن مانوی میدانیم که در سده ی سوم هنوز در خراسان تنها با زبان پارتی آشنایی داشتند و زبان پارسی که مبدل به زبان مشترک گردید، تنها از دوره ی ساسانیان در آن ناحیه جایگیر شده بود. بنابراین جای شگفتی نیست که گونه های محلی این زبان مشترک با زبان رسمی و زبانی که در جنوب بدان سخن میگفتند، به نسبت، تفاوت بسیار داشته باشد. این گونههای محلی بیتردید از زبان پارتی تاثیر پذیرفتهاند و فراوانی واژههایی با ریشه شمالی یعنی پارتی یا مادی - پارتی در فارسی کلاسیک که پیش از این لنتز فهرستی از آن ها فراهم آورده است (١٩٢٦)، به خوبی نمودار این امر است.
در پرتو اطلاعاتی که امروزه به دست میآید، میتوان به تر به مفهوم گفته ابن مقفع پی برد. او هنگامی که از «زبان فارس» سخت میگوید صرفن زبان مشترکی که در فارس بدان تکلم میکردند در نظر دارد. اکنون میدانیم که در آغاز دوره ی اسلامی این زبان هنوز با زبان پهلوی نزدیکی بسیار داشته است.
میزان این نزدیکی در پایان دوره ی ساسانی به احتمال از این هم اندکی بیش تر بوده است. بر روی هم، تفاوت "زبان فارس" با "پهلوی" تنها بایستی مانند تمایزی بوده باشد که میان یک زبان گفتاری عامیانه با زبانی رسمی و اداری وجود دارد. آن ها تنها دو گونه کاربردی از زبانی واحد بودند. این زبان "پارسی" نامیده میشد (در فارسی میانه «پارسیگ» و در عربی ابن مقفع «الفارسیه»). این زبان به شکلی که ما آن را "پهلوی" مینامیم، «زبان موبدان و دانشمندان» و در شکل دیگرش، یعنی زبان گفتاری، «زبان فارس» بود.
۵- اما زبان "دری" کدام است؟ پس از آن چه که گذشت، اکنون که میدانیم زبان گفتاری مشترک به دو گویش بسیار متمایز تقسیم میشد و میدانیم که نام گویش جنوبی به احتمال "پارسی" بوده و میدانیم که فارسی کلاسیک از آغاز پیدایش بر اساس گویش شمال شرقی پایه ریزی شده و نام "دری" برای مشخص کردن فارسی به کار رفته است، به دشواری میتوان در برابر وسوسه این اندیشه پایداری کرد که آن چه ابن مقفع "دری" مینامد، در واقع همان گویش شمالی است. ظواهر امر نیز خلاف این را نشان نمیدهد. "پهلوی" و زبان گفتاری جنوبی به اندازهای به هم نزدیک بودند که میتوانست نامی متفاوت به خود گیرد.
از سوی دیگر، از مقدمه ی ابن مقفع چنین بر میآید که "دری" در میان «مردم خراسان و مشرق» متداول بوده است. شاید اشاره ی او به برتری زبان مردم بلخ اندکی غیر عادی باشد. در توصیف کلی او از زبانهای ایران، این تذکر تا اندازهای نابجا به نظر میرسد، اما سرانجام چیزی جز تایید این مطلب نیست که "دری" به نحوی پا برجا در مناطقی جاگیر شده بود که به ویژه در آغاز دوره ی اسلامی، شاهد استقرار گویش فارسی شمال شرقی و شکلگیری فارسی ادبی در آن ها هستیم.
این واقعیت نیز وجود دارد که "دری" زبان پایتخت، یعنی تیسفون و دربار بود که نام خود را وام دار آن است. چنان چه "دری" زبان میانجی سراسر قلمروی شاهنشاهی نبوده، بلکه تنها یکی از گویشهای آن به شمار میآمده است، چه گونه میتوان توزیع جغرافیایی این زبان را که در عین حال هم در پایتخت، در بین النهرین، و هم در خراسان دورر دست شایع بود توجیه کرد؟
یافتن پاسخی برای این پرسش چندان دشوار نیست. در واقع، چنان چه بپذیریم "دری" آن شکلی است که زبان پارسی ِ مبدل شده به زبان مشترک، در قلمروی پارت به خود گرفت، این اشکال برطرف میشود.
در مورد خراسان نیازی به توضیح نیست. در این ایالت که قلمروی ویژه ی زبان پارتی به شمار میآمد به احتمال، این زبان از همان پایان دوره ی ساسانی از میان رفته بود و میدانیم که در آن جا هیچ گویش کهنی باقی نمانده است. امروزه تنها گونههای محلی زبان فارسی در خراسان متداول است. زبان مشترک از آن جا تا باختر (باکتریا) گسترش یافته و شاید از آغاز دوره ی ساسانی، جایگزین زبان باختری شده بود. سپس با غلبه ی اسلام، زبان "سغدی" را به سویی زد و ماوراءالنهر را فرا گرفت. بدین ترتیب، "دری" در کشورهایی جایگیر شد که بعدها میبایست ادبیات شکوفای خود را در آن جا پدید آورد.
اما "پارتی" در سراسر مغرب حکمفرمایی کرده بود. ابن مقفع خود به ما میگوید که نام "پهلوی" (پارتی) منسوب به "فهله" است و فهله به پنج ناحیه «اصفهان، ری، همدان، ماهنهاوند و آذربایجان» اطلاق میشود. تیسفون، پایتخت ساسانیان، پیش از آن پایتخت پارتیان بود، پس در آن جا هم می بایست طی سده ها چه در دربار و چه در شهر به زبان "پارتی" سخن گفته باشند.
دو زبان مشترک ایران کهن، "پارتی" و "پارسی"، مدتی پیش از یده ی سوم میلادی پدید آمده بودند. این دو، به عنوان زبان گفتار جاری، کشور را در میان خود تقسیم کرده بودند. "پارسی" که ریشه در جنوب غربی داشت، شاید از مدت ها پیش به سوی جنوب شرقی گسترش یافته و تا سیستان فرا رفته بود.
"پارتی" در سراسر خطه ی شمالی جایگیر شده بود. هنگامی که پارسیان به جای پارتیان قدرت را به دست گرفتند، زبانشان یعنی "پارسی"، در شمال ایران نیز شایع شد و شاید این امر در آغاز، در پایتخت، که ساسانیان سازمان اداری خود را در آن جا مستقر کرده بودند، صورت گرفت. زبان "پارسی" به سوی شرق، به ویژه خراسان، گسترش یافت که در آن جا شاید بر اثر مقتضیاتی خاص، همه ی گویشهای دیگر را حذف کرد. درباره ی ماد هیچ اطلاعی از منابع و مآخذ به دست نمیآید. امروزه هنوز هم گویشهای مادی - پارتی بسیاری در آن جا باقی است، اما به دشواری میتوان تصور کرد که زبان مشترک برآمده از "پارسی" نیز در آن جا در کنار گویشهای محلی متداول نبوده باشد و کمابیش همان ساختاری را نداشته باشد که در تیسفون و در دیگر مناطق پارتی پیش از آن داشت.
بدین ترتیب، در سراسر نیمه ی شمالی ایران گونه ی مشخصی از زبان مشترک گفتاری پدید آمد. معاصران به اختلافاتی که میان این زبان شمالی و زبان جنوب ایران وجود داشت بی اعتنا نبودند. در تقابل با زبان پاک تر و خالص تر جنوب، که نام اصلی «پارسی» را برایش نگاه داشتند، زبان شمالی را «زبان دربار» یا «زبان پایتخت»، "دری"، نامیدند.
اما از بازی سرنوشت، آن که بعدها به مقام زبان ادبی ارتقا یافت، "دری" بود که از شمال شرقی برآمده و در سراسر ایران پراکنده شد. از جنوب به شمال و مشرق، سپس از شمال شرقی به جنوب. تاریخ تمدن ایرانی ساخته و پرداخته این نوسانهاست.
* * *
از: "شکل گیری زبان فارسی" ژیلبر لازار، چاپ سوم، ٢٠٠۵، تهران، هرمس
ترجمه ی مهستی بحرینی
شماره ی نوشته : ۱۰ / ۷
تدوین : آریا ادیب
زبان عامیانه، اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی
( دنباله )
نگا. = نگاه کنید به
ر
راپرت گزارش، خبر
راپرتچی گزارش دهنده
راپرت کردن گزارش دادن، خبر دادن
راحت باش خطابی به سربازان به هنگام آموزش نظامی برای اندکی استراحت
راحت کردن کشتن
راحت کردن خیال کسی به کسی اطمینان خاطر دادن
راحتی دمپایی
راست آمدن درست درآمدن حدس و پیش بینی
راست راست آشکار و علنی، بی پروا
راست راستی حقیقتن، واقعن
راست رفتن مستقیم رفتن، بدون دردسر رفتن
راست رو رو به رو، مقابل
راست روده شدن اسهال گرفتن
راست شدن رو به راه شدن
راست شدن مو بر تن سخت ترسیدن، وحشت کردن
راست کردن بلند شدن آلت تناسلی مرد، ایستادگی و پافشاری کردن، پیچیدن به پر و پا
راستکی واقعی
راست و حسینی رو راست، بی شیله پیله
راست و ریس موانع و معایب
راست و ریس کردن آماده کردن، به ظاهر درست کردن
راسته گوشت دو طرف ستون فقرات حیوان
راسته بازار بازار راست و مستقیم
راسته چینی چیدن ساده و آسان (دیوار یا حروف چاپ)
راسته کردن حساب گِرد کردن اعداد
راستی؟ واقعن؟ آیا درست است؟
راستی راستی حقیقتن، واقعن
رانده و مانده بدبخت و وامانده
رانندگی فن راندن وسایط نقلیه، اصول و قواعد راندن
راه افتادن آغاز راه رفتن کودک، آغاز به کار کردن، روشن شدن دستگاه، رونق یافتن کسب و کار
راه آمدن سازش کردن، همراهی کردن
راه انداختن به حرکت انداختن، به کار کردن واداشتن
راه انداختن کار کسی وسیله ی تسهیل انجام شدن کار کسی را فراهم کردن، رو به راه کردن کار کسی
راه اندازی نگا. راه انداختن
راه آهن دو خط آهن موازی که قطار بر آن حرکت می کند
راه باز است و جاده دراز اگر می توانی به قصد خود عمل کن
راه بردن بلد بودن، دانستن، اداره کردن، سامان دادن
راه بلد راهنما، آن که راه را خوب می شناسد
راه بندان حالت بسته بودن راه، قطع رفت و آمد
راه به جایی نبردن نتیجه ندادن، به جایی نرسیدن
راه به ده بردن حاصلی داشتن، موفق شدن
راه پله آن بخش از ساختمان که در آن پله ها طبقات را به یکدیگر می پیوندد
راه پیدا کردن جستن راه حل برای مشکل، به نحوی در جایی وارد شدن
راه حل آسپرینی راه حل موقت و غیر اصولی
راه خود را کشیدن و رفتن بی هیچ مقاومت و اعتراضی جایی را ترک کردن
راه دادن باز کردن راه عبور، کنار رفتن از سر راه، اجازه ی ورود دادن، رضایت دادن به عمل جنسی
راه داشتن چاره ای داشتن، داشتن ارتباط پنهانی، وجود داشتن راه مخفی با جایی
راه راه دارای خطوط موازی
زاهرو دالان، سرسرا
راه کج کردن مسیر خود را تغییر دادن، منصرف شدن
راه کشیدن چشم خیره شدن بی اراده به جایی بدون پلک زدن
راه گم کردن نه از روی میل و اراده بلکه اتفاقی به جایی آمدن
راه مکه کهکشان
راه نزدیک کردن میان بر زدن، مهمان شدن بر کسی که خانه اش نزدیک است
راه و چاه را شناختن دشواری های کار و زندگی را شناختن
راهی کردن روانه کردن، فرستادن
رایانه کامپیوتر
رای اعتماد رایی که نمایندگان مجلس در تایید به دولتی بدهند
رای دادن نظر دادن به انتخاب چیزی یا کسی
رای دیدن در داوری بی طرف نبودن و ملاحظه ی یکی از طرفین را کردن
رای کسی را زدن کسی را از تصمیمی منصرف کردن
رُب کسی را کشیدن کسی را به کار سخت واداشتن
رَب و رُب ندانستن ساده دل بودن، چیزی نفهمیدن
رب و رسول را یاد کردن به حد مرگ رسیدن
رتوش دستکاری و آرایش عکس
رجاله اراذل و اوباش
رج ردیف
رج بستن به ردیف کردن، دسته کردن
رجز خوانی لاف زنی، دعوی
رج زدن ردیف ایستادن، صف بستن، نوشتن مشق به ترتیب عمودی
رج کردن نگا. رج بستن
رحمت به . . . صد رحمت به، هنگام برتری دادن چیزی به کار می رود: رحمت به آب حمام
رخت آویز جا رختی، چوب لباسی
رخت کسی کوک بودن رفاه داشتن
رخت و پَخت لباس ها، پوشاک
رخصت خواستن اجازه خواستن
رد پا جای پا، اثر
رد پای کسی را گرفتن رد کسی را برداشتن
رد خور رد شدنی، سزاوار ترک کردن
رد خور نداشتن قطعی بودن، حتمی بودن، قابل رد نبودن
رد دادن به غفلت کسی یا چیزی را از زیر دست رد کردن، صرف نظر کردن
رد زدن رد پای کسی را گرفتن، نشان به جایی بردن
رد شدن مردود شدن، پذیرفته نشدن
رد کردن برگردانیدن، پس دادن، رفوزه کردن، از سر باز کردن، پنهانی دادن، پنهانی عبور دادن
رد کسی را گرفتن از روی جای پا یا آثار دیگر کسی را دنبال کردن
رد گم کردن اثر چیزی یا کاری را از میان بردن، گمراه ساختن، نظر کسی را از چیزی منحرف کردن
رده حرف زشت یا نامربوط
ردیف کردن جور کردن، آماده کردن
رژیم داشتن برابر دستور پزشک غذا خوردن، برخی غذاها را نخوردن
رژیم غذایی دستور خوراک بیمار
رژیم گرفتن نگا. رژیم داشتن
رساندن خبر یا اطلاعاتی را محرمانه به کسی دادن
رسانه وسیله ی ارتباطی
رستم در حمام درشت اندام و پهلوان نما (ولی بی زور و جرات)
رستم صولت نگا. رستم در حمام
رُس کسی را بالا آوردن (کشیدن) کسی را اذیت و آزار کردن، لاغر و ضعیف کردن
رسوایی بالا آوردن کاری مایه ی رسوایی و شرمساری کردن
رسوخ کردن در دل اثر کردن، رخنه و نفوذ کردن
رسیدگی کردن سرکشی و وارسی کردن
رسیدن مواظبت کردن، مورد لطف قرار دادن
رسیدن به عرصه بزرگ شدن، به سن پختگی رسیدن
رشته موضوع و زمینه ی چیزی یا کاری: رشته تحصیلی، رشته ی افکار
رشته برشته حرف های بی هوده و بی معنی
رشته ی سر در گم وضع بغرنج، کار دشوار
رشته فرنگی ماکارونی
رشته ی کلام به دست گرفتن آغاز به سخن کردن، سخن را دنبال کردن
رشته ها را پنبه کردن کارهای انجام شده را به باد دادن
رشوه خوار کسی که برای انجام کاری ناروا دستمزد دریافت می کند
رشوه خواری دریافت دستمزد برای انجام کاری ناروا و غیرقانونی
رشوه گرفتن نگا. رشوه خواری
رشوه گیر نگا. رشوه خوار
رضا ترکی پارچه ی ابریشمی یزدی که در مشهد به آن علی شیر خدا می گویند.
رضا شدن راضی شدن
رضا قورتکی بی حساب و کتاب، بی اساس
رضایت دادن در گذشتن از شکایت و دنبال کردن قضیه، قبول کردن
رضایت نامه نوشته ی حاکی از رضایت
رَطب و یا بس گفتن سخنان درست و نادرست گفتن، آسمان و ریسمان به هم بافتن
رعایت کردن نگاه داشتن حق کسی
رعیت داری کردن حراست کردن از زیردستان، مورد نوازش و محبت قرار دادن زیردستان
رفتگار رفتنی، مردنی
رفتگر سپور، آشغالی
رفتن از رو خجالت کشیدن، شرم کردن، از میدان به در رفتن، مجاب شدن
رفتن از کیسه ضرر کردن، از سرمایه خرج کردن
رفتن آن جا که عرب نی انداخت به جای دور و بی بازگشت رفتن، به وضع ناجوری گرفتار شدن
رفتن بالای منبر برای کسی پشت سر کسی بد و بیراه گفتن، غیبت کردن
رفتن به کسی شبیه بودن به کسی (در ظاهز یا رفتار)
رفتن توی بحر چیزی یا کسی در چیزی یا رفتار کسی دقیق شدن
رفتن تو هم به فکر فرو رفتن، غمگین شدن، پریشان خاطر شدن
رفتن توی نخ چیزی یا کسی چیزی یا کسی را زیر نظر داشتن و پاییدن
رفتن با سر نهایت شوق و اشتیاق برای انجام کاری
رفتن ِ سر کسی از پرحرفی کسی خسته شدن، از صدای بلند کسی یا چیزی ناراحت شدن
رفتن گوش ناراحت شدن گوش از سر و صدا
رفتن و کشک خود را ساییدن پی کار خود رفتن و فکری به حال خود کردن
رفت و روب جارو و پارو، خانه تکانی، تمیز کردن منزل
رفته رفته کم کم، خرد خرد، یواش یواش
رفع و رجوع کردن حل کردن، فیصله دادن
رفوزه رد شده در امتحان، مردود
رفیق باز دوست باز، کسی که به دوستان محبت بسیار می کند
رفیق بازی زیاده روی در دوستی کردن
رفیق گرمابه و گلستان دوست یکدل و صمیمی و وفادار، یار غار
رقاص خانه دشنام گونه ای برای برخی جاها، جاهای بی حساب و کتاب و شلوغ و پلوغ
رقاصی کارهای بی هوده و سبک
رقاصی کردن کارهای ناشایست و سبک کردن
رقصاندن بز هر دم بهانه گرفتن
رقص شتری رقصی که از روی قاعده نباشد، حرکات نابهنجار
رقصیدن به ساز کسی تابع سلیقه و خواست کسی بودن، از خود اراده ای نداشتن و از دیگری تبعیت کردن
رقصیدن توی تاریکی بی موقع یا بدون اطلاع کاری را انجام دادن
رقصیدن کلاه کسی در هوا بسیار شادی کردن، کلاه خود را به آسمان انداختن
رکاب دادن راهی جایی شدن
رکاب کش به تاخت، با سرعت
رکابی دارای رکاب، پیاده ای که به دنبال سواری بدود
رَکَبی گفتن به کسی متلک و حرف درشت گفتن
رک حرف زدن بدون پروا و ملاحظه حرف زدن، صریح و روشن سخن گفتن
رک رک نگاه کردن چپ چپ نگاه کردن، بر بر نگاه کردن
رُک زده زل زده، خیره شده
رک گو کسی که صریح و بی پروا حرف می زند
رک گویی صاف و پوست کنده حرف زدن
رک نگاه کردن نگا. رک رک نگاه کردن
رک و راست صاف و پوست کنده، صریح
رگ بسمل کسی خاریدن در معرض خطر و مرگ قرار گرفتن
رگ به رگ شدن ضرب خوردن و پیچیدن مفصل
رگ ترکی تعصب نژادی
رگ خواب نقطه ی ضعف، راه تسلط بر کسی
رگ خواب کسی را به دست آوردن نقطه ضعف کسی را پیدا کردن، کسی را تابع خود کردن
رگ خود را زدن به حق خود قانع بودن، ادعای زیاد نداشتن
رگ زدن بریدن شریان برای کشتن کسی
رگ کردن پستان سفت شدن پستان و جمع شدن شیر در آن
رگ و ریشه خویشاوندان و بستگان
رگه طبقه ای از مواد معدنی در درون خاک
رمباندن خراب کردن
رمبیدن خراب شدن، فرو ریختن
رمبیده خراب شده، فرو ریخته
رم دادن رماندن، فراری دادن
رم کردن رمیدن، گریختن
رمل انداختن پیش گویی کردن، فال برآوردن
رنجیده شدن آزرده خاطر شدن، آزرده دل شدن
رنجیده کردن آزرده ساختن، رنجانیدن
رنگ حیله، نقشه، تدبیر
رنگ آمیزی آمیختن رنگ های گوناگون به هم
رنگ انداختن رنگ دلخواه را پیدا کردن
رنگ به رنگ شدن از خجالت یا خشم سرخ و زرد و سفید شدن
رنگ پریدگی بی رنگ شدن چهره از ترس یا خشم یا بیماری، رنگ باختگی
رنگ دادن و رنگ گرفتن نگا. رنگ به رنگ شدن
رنگ شدن گول خوردن
رنگ کردن کسی گول زدن، فریب دادن کسی
رنگ گذاشتن و رنگ برداشتن نگا. رنگ به رنگ شدن
ر ِِنگ گرفتن ضرب گرفتن، آهنگ رقص نواختن
رنگ نداشتن حنای کسی اعتباری نداشتن حرف یا عمل کسی
رنگ و رو آب و رنگ، جلا و درخشندگی
رنگ و رو رفته کهنه، فرسوده، کارکرده
رنگ و وارنگ رنگارنگ، به رنگ های گوناگون، از همه نوع
رنگی دارای رنگ، آلوده بودن به رنگ
رو وقاحت، دل و جرات، پوشش
رو آب انداختن فاش کردن، آشکار کردن
روی آب نشستن سوار قایق یا کشتی شدن
روادید اجازه ی ورود به یک کشور، ویزا
رو افتادن علنی شدن، آشکار شدن
رو آمدن به جایی رسیدن، ترقی کردن، ثروتمند شدن
روان بودن از حفظ بودن، از بر بودن
رو انداختن تقاضا و خواهش کردن
رو انداز لحاف
روان کردن از بر کردن
روانه کردن فرستادن اعزام کردن، گسیل داشتن
رو آوردن مراجعه کردن، دست به دامن شدن، پناه جستن
رو به راه آماده، مهیا، منظم
رو به راه شدن آماده و مهیا شدن
رو به راه کردن آماده و مهیا کردن
رو به رو شدن برخورد کردن، ملاقات کردن، مواجهه شدن
رو به رو کردن در برابر هم وادار به اظهار عقیده کردن
روبند شدن با رودربایستی ناگزیر به انجام کاری شدن
روبند کردن کسی را به رودربایستی به کاری واداشتن
روبنده نقابی سیاه رنگ برای پوشاندن چهره
روبوسی به مناسبتی روی یکدیگر را بوسیدن
رو به قبله بودن در خال مرگ بودن
رو به قبله کردن کسی را که درحال مرگ است رو به قبله خواباندن
رو پنهان کردن خود را مخفی کردن
روی تاب گذاشتن سپردن شرط بازی به نفر سوم برای جر نزدن حریفان
روی چوب کردن کسی کسی را برای کاری تحریک کردن
روی حرف کسی حرف نزدن با حرف کسی مخالفت نکردن
روخوانی از روی کتاب و نوشته خواندن
رو دادن گستاخ کردن، جسارت دادن
رو داشتن گستاخ و وقیح بودن
رودربایستی ملاحظه، مراعات، شرم و حیا
رودربایستی داشتن ملاحظه کردن، پروا داشتن
رودرواسی نگا. رودربایستی
رو دست بالا آمدن رقابت کردن، پیشی گرفتن
رو دست خوردن فریب خوردن، خام شدن
رو دست زدن فریب دادن، خام کردن
رو دست کسی بلند شدن از کسی پیشی گرفتن، با کسی رقابت کردن
رو دست کسی گذاشتن خرج کسی را در خرج انداختن
رو دستی نوعی دستکش، ضربه ی روی دست، حقه، کلک
رودل سنگینی معده
رودل کردن به سنگینی معده دچار شدن
روده بر شدن سخت خندیدن، از شدت خنده بی حال شدن
روده دراز پر حرف، وراج
روده درازی پرحرفی، وراجی
روده درازی کردن پر حرفی کردن، وراجی کردن
روده کوچکه ی کسی روده بزرگش را خوردن کنایه از شدت گرسنگی
روده گشاد کردن سکسکه کردن
رو راست پوست کنده، آشکارا، صریح، بدون ابهام
رو رفتن بر زمین افتادن اسب از جلو و بر زانو ها
روز بد نبینی امیدوارم به سرت نیاید
روز پنجاه هزار سال روز قیامت
روز مبادا روز سختی و پریشانی
روزه ی کله گنجشکی روزه ای که بچه ها تا نیمه های روز می گیرند
روز هفتاد هزار سال روز قیامت
روزه ی گنجشک نگا. روزه ی کله گنجشکی
رو زیاد کردن پر رو شدن، توقع زیادی داشتن
رو شدن آشکار شدن، فاش شدن
رو شدن دست کسی مچ کسی باز شدن، حیله ی کسی آشکار شدن
روشن شدن نشئه شدن، مست شدن، سرحال آمدن
روشن کردن چراغ اول نخستین پولی که معرکه گیران از تماشاچیان می گیرند
رو شور سفیداب
رو شویی ظرف یا دستگاهی که برای شستن دست و صورت نصب می کنند
روضه خواندن سخنان بی فایده گفتن، آه و ناله کردن
روغن از ریگ کشیدن کاری محال انجام دادن
روغن حیوانی روغنی که از جوشاندن و تصفیه ی کره به دست می آورند، روغن زرد
روغن داغ روغن گداخته
روغن ریختن و عسل جمع کردن نهایت پاکیزگی و نظافت
روغن زرد نگا. روغن حیوانی
روغن کاری روغن زدن به هر نوع دستگاه
روغن کرمانشاهی روغنی که در کرمانشاه از شیر گاو و گوسفند به دست می آورند و به ترین روغن زرد است
روغن گرفتن از آب از هر اتفاق خوب یا بدی به سود خود بهره گرفتن
روغن مالی روغن زدن به دستگاه
روغنی آلوده به روغن
رو قوز آمدن سر لج افتادن
روکار روی بنا، نمای عمارت، آن چه که در بیرون چیزی کار شده است
روکاری کار روی بنا یا چیزی
رو کردن روی آوردن، آشکار کردن، به رخ کشیدن
روکش پوشش یا ورقه ای که روی چیزی می کشند
روکش درکش کردن ساخت و پاخت کردن
رو کشیدن به کسی برای نزدیکی کردن تکلیف کردن
رو گرفتن چهره ی خود را پوشاندن
روگیر کردن در رودربایستی ناگزیر به انجام کاری کردن، نگا. روبند کردن
روگیری چهره پوشاندن از نامحرم، شرم و حیا
رومیزی منسوب به میز (ساعت رومیزی)، پارچه یا نایلونی که روی میز می گسترانند
رو نشان دادن چهره نمایاندن
رونما هدیه ای که داماد یا پدر داماد به عروس می دهد، دیدن روی عروس در نخستین بار
روی باد هوا بودن سست و بی پایه بودن
روی پا بند نبودن آرام و قرار نداشتن
روی پای خود ایستادن به خود متکی بودن، به دیگران نیاز نداشتن
روی چشم اطاعت می شود !
روی خود کشیدن نگا. رو کشیدن
روی خون افتادن زن آبستن بچه انداختن
رویخی فرنی، نوعی دسر که از نشاسته و شکر درست می کنند
روی داریه ریختن رسوا و بی آبرو کردن، برملا کردن، آشکار کردن
روی دایره ریختن نگا. روی داریه ریختن
روی دست کسی بلند شدن کاری را به تر از کسی انجام دادن
روی دست کسی گذاشتن به کسی تحمیل کردن
روی دست کسی ماندن به فروش نرفتن، باد کردن
روی دوش کسی سوار شدن بر کسی مسلط شدن
روی زمین سفت نشاشیدن به مقاومتی بر نخوردن
روی سر گذاشتن و حلوا حلوا کردن نهایت احترام و حق شناسی را در حق کسی نشان دادن
روی سگ کسی بالا آمدن تندخویی کردن، ناسازگاری کردن
روی شاخ بودن مسلم بودن، قطعی بودن
روی شکم سیری بدون تعهد، از سر بی خیالی
روی علت افتادن (در مورد زنان) بر اثر ترس یا هیجان به خونریزی دچار شدن
روی غلتک افتادن جریان دلخواه و طبیعی را به دست آوردن، دور برداشتن و سرعت گرفتن
روی کسی به زمین افتادن شرمسار شدن به علت رد شدن تقاضا
روی چیزی (کسی) حساب کردن به چیزی ( کسی ) امیدوار بودن، اعتماد داشتن
روی کسی را به زمین انداختن درخواست کسی را رد کردن
روی کسی نشدن خجالت کشیدن
رویم به دیوار هنگام گفتن مطلب ناخوشایندی می گویند
روی هم رفته جمعن، بر روی هم
روی هم ریختن توطئه کردن برای پیش بردن کاری، توافق در امری، رابطه ی عاشقانه و جنسی با هم پیدا کردن
روی هم گذاشتن چشم بستن چشم، خوابیدن، گذشت کردن، صرف نظر کردن
رها کردن به امید خدا دست کشیدن و به جریان روزگار واگذار کردن
ریپال کسی را در آوردن پدر کسی را در آوردن
ریپ آمدن فخر فروختن، به دروغ بر خود بالیدن
ریپ زدن نامیزان کارکردن موتور
ریخت شکل و قیافه، سر و وضع
ریختگی ریزش
زیختن آب پاک روی دست کسی یکسره نومید کردن کسی
ریختن پشم و پیله ی کسی از میان رفتن قدرت کسی، ضعیف شدن کسی
ریختن توی دست و پا فراوان یودن، همه جا پیدا شدن
ریختن روی دایره نگا. روی داریه ریختن
ریختن مو سخت وحشت کردن
ریخت و پاش اسراف، گشاده دستی، افراط در مصرف
ریخت و روز سر و وضع، شکل و حالت
ریخته پاشیده درهم برهم، شلوغ پلوغ
ریز خرد، کوچک
ریز حساب جزییات صورت حساب، اقلام جزء سیاهه
ریز بار باران ریز، ابری که باران ریز دارد
ریز بافت پارچه یا فرش طریف
ریز بین نکته سنج، بسیار دقیق، باریک بین
ریز بینی نکته سنجی، دقت
ریز ریز خرد شده، کاملن خرد
ریز ریز کردن کاملن خرد و کوچک کردن
ریز نقش دارای اندام کوچک و ظریف
ریزه پیزه کوچک اندام، ریز نقش
ریزه خوانی کردن غرغر کردن، نق زدن، ایراد گرفتن
ریزه خورده خرده ریزه، وسایل کم بهای خانه
ریزه کار باریک بین، دقیق، زیرک
ریزه کردن خرد خرد کردن، قطعه قطعه کردن
ریزه میزه نگا. ریزه پیزه
ریسک کردن به کاری خطرناک دست زدن
ریسمان را طناب کردن یک کلاغ چهل کلاغ کردن، اغراق کردن
ریسه رفتن احتیار از دست دادن و پیچیدن نفس در گلو بر اثر خنده یا تاثر
ریسه شدن پشت سر هم قرار گرفتن، به دنبال هم به جایی رفتن
ریسه کردن ردیف کردن، قطار کردن، پشت سر هم قرار دادن
ریش از دست کسی خلاص کردن خود را رها کردن، در رفتن
ریش بابا نوعی انگور درشت دانه
ریش بز گیاهی همیشه سبز و پرشاخه
ریش پروفسوری ریشی که فقط روی چانه یلند شده است
ریش تپه پر ریش، دارای ریش انبوه
ریش تراش دستگاهی دارای تیغ برای تراشیدن ریش
ریش توپی نگا. ریش تپه
ریش چیزی درآمدن کهنه و منسوخ شدن
ریش خود را در آسیا سفید نکردن تجربه داشتن
ریش دادن و ریش گرفتن ضمانت کردن، متعهد شدن
ریش در دست کسی دادن اختیار خود را به دیگری سپردن، کار خود را به دیگری واگذار کردن
زیش ریش تار تار، از هم جدا شده
زیش ریش شدن دل سخت ناراحت شدن، به گریه افتادن و از حال رفتن
ریش سفید مرد سالخورده و محترم
ریش شدن نگا. ریش ریش شدن
ریش کسی را چسبیدن یقه ی کسی را چسبیدن
ریش کسی را در دست داشتن از کسی نقطه ی ضعف در دست داشتن، از کسی گروی در دست داشتن
ریش کسی سر بالا رفتن به مرگ نزدیک بودن کسی
ریش گذاشتن نتراشیدن ریش، ریش بلند کردن
ریش گرفتن دست به ریش کشیدن، پادر میانی کردن، تقاضا و خواهش کردن
ریش گرو گذاشتن ار احترام و اعتبار خود برای وساطت در کاری بهره گرفتن، ضمانت کردن
ریشو دارای ریش بلند
ریش و پشم موهای صورت، ریش و سبیل
ریش و قیچی را دست کسی دادن اختیار کاری را به دست کسی دادن
ریش و گیس بافتن با هم مشورت کردن، عقل ها را روی هم ریختن
ریشه دار با سابقه، قابل اطمینان، محکم
ریشه داشتن سابقه ی خوب داشتن، محکم بودن
ریشه کردن قوام یافتن، جایگیر شدن، مستحکم شدن وضع
ریش و پشمی به هم زدن بالغ شدن، صاحب ریش و پشم شدن
ریغ مواد درون امعا و احشا
ریغ افتادن اسهال گرفتن، به تر و ور افتادن
ربغ رحمت را سر کشیدن مردن
ریغ زدن خراب کردن، کثافت کاری کردن
ریغماسی ضعیف و مردنی، مریض و کم مقاومت
ریغو مردنی، ضعیف مزاج، کم مقاومت
ریق افتادن نگا. ریغ افتادن
ریق رحمت را سر کشیدن نگا. ریغ رحمت را سر کشیدن
ریق زدن نگا. ریغ زدن
ریقش درآمدن بیرون زدن مواد درون امعا و احشا
ریقش را در آوردن بیرون آوردن مواد درون امعا و احشا
ری کردن زیاد شدن و برکت کردن برنج و آرد و مانند آن ها پس از ریختن آب بر آن ها
ریگ تو کفش داشتن خرده شیشه داشتن، رو راست نبودن، با شیله پیله بودن
ریگ دندان کسی شدن مزاحم کسی شدن
ریم رام رام رام، اسم صوت برای بیان آوای ساز و نوای موسیقی
شماره ی نوشته: ١١ / ١۵
سورنا گیلانی
آموزش و پرورش در دوران های باستانی ایران
(دوران های پیش از اسلام)
در بحث و بررسی دربارهی آموزش و پرورش عصرهای باستانی ایران، کمبود شدید مدارک و اسناد وجود دارد و هر اندازه به تاریخ ورود اسلام به ایران نزدیک می گردیم اسناد این چنینی افزایش می یابد. با این حال افزایش چنین اسنادی هرگز بدان حد نیست که بتوان مستقیمن به آموزش و کیفیت آن در عصرهای باستانی دست یافت.
لیکن با توجه به نوشتههای مورخان غربی دوران باستان و همچنین اسناد و کتیبههای بر جای مانده از آن دوران و با اندکی تعمق و تحلیل تا حدی میتوان از آموزش و پرورش عصرهای باستانی ایران و ویژگیهای آن ها آگاه گردید.
با نگاهی به شواهد بر جای مانده از دوران های باستان میتوان گفت که در ایران باستان عوامل اولیهی آموزش و پرورش به قرار زیر بوده اند:
١- طبیعت و وضع جغرافیایی کشور.
٢- آرا و عقایدی که آریاییها با خود آورده بودند و زرتشت آنها را پیراسته و اصلاح کرده بود، به عبارتی نقش دین در روند آموزش.
٣- دولت و نقش ویژهی آن در پرورش دادن دانش آموزان (صدیق، برگ ۵٢).
- طبیعت و وضع جغرافیایی: به سبب این که ایران سرزمینی است تقریبن خشک و بیابانی و کوههای آن عمدتن برهنه از رستنیها است، لذا ضرورت حیات آنان در چنین سرزمینی با توجه به کمبود منابع آب و غذا، سختکوشی و مدارا است. بنابراین مردمان ایران باستان مردمانی نیرومند، زحمتکش، قانع و سازگار بار آمدند. به واقع، طبیعت آنان را به آموختن چنین خصایصی وادار میساخت. از سوی دیگر ایران در همسایگی آسیای مرکزی که محل اسکان طوایف و ایلات و عشایر چادرنشین و بیابانگردی که دارای توالد و تناسل زیاد و وسایل معیشتی اندک بودند قرار داشت و ایرانیان پیوسته در حال مبارزه و مقاومت در برابر تهاجمات پیاپی اینان که برای تحصیل قوت و غذا به ایران هجوم میآوردند بودند و لذا ناگزیر به آموختن چه گونگی مقاومت و فنون جنگی و دلیری گشتند. همچنین در نزدیکی ایرانزمین در سمت مشرق دو کشور چین و هند و در سوی مغرب آسیای صغیر و یونان بودند و راه عمده ارتباطی شرق و غرب از ایران میگذشت. لذا ایرانیان آن زمان در طی قرون و اعصار از این موقعیت سود برده و از علم و ادب و تمدن و هنر خاور و باختر استفاده میکردند و ملل شرق و غرب را نیز از تمدن خویش بهرهمند میساختند.
- اما در باب نقش دین به عنوان عامل مهم و مؤثر دیگر در روند آموزش و پرورش باید گفت که دین زرتشت، که با وجود حضور ادیان دیگر در محدوده ی این مرز و بوم فراگیرترین ادیان بوده است، نقشی پر رنگ را در این زمینه ایفا نموده است. دین زرتشت برای دانش و خرد اهمیت بسیار قایل شده و مزداپرستان را به تعلیم و تربیت فراخوانده است و حتا فرشتهای به نام «چیستا» را بر امر آموزش تعیین نموده بود ( وکیلیان، برگ ٢١). نمونههایی از اهمیت آموزش و تعلیم در دین زرتشت چنین است :
در وندیداد آمده است که : «اگر شخص بیگانه یا همکیش یا برادر یا دوست برای تحصیل هنر نزد شما آمد او را بپذیرید و آن چه خواهد بدو بیاموزید» (صدیق، برگ ۵٦؛ کشاورزی، برگ٢١).
و در دینکرد کتاب دیگر زرتشتیان آمده است : «تربیت را باید مانند زندگانی مهم برشمرد و هرکس باید به وسیله ی پرورش و فراگرفتن و خواندن و نوشتن خود را به پایگاه ارجمند رساند» (کشاورزی، برگ ٨١).
و همچنین در پندنامهی زرتشت آمده است : «به فرهنگ خواستاری کوشا باشید، چه فرهنگ تخم دانش و بَرَش خرد، و خرد رهبر هر دو جهان است» (صدیق، برگ ۵۷).
در وندیداد باز هم در این باب آمده است : «از سه راه به بهشت برین میتوان رسید، اول دست گیری نیازمندان و بی نوایان، دوم یاری کردن در ازدواج بین دو نفر بی نوا و سوم کوشش و کمک به آموزش و پرورش نوع بشر که به نیروی دانش، شر و ستم این دو آثار جهل از جهان رخت بربندد» (حکمت، برگ ٩۵).
با توجه به نمونههای بالا و دهها نمونهی دیگر، میتوان گفت که دین زرتشت مشوق و ترغیب کننده یادگیری و آموختن بوده است.
- و در مورد نقش دولت به عنوان سومین عامل مؤثر در امر آموزش، از زمانی که حکومت مادها در ایران تأسیس گردید و سپس شاهنشاهی ایران بنیاد گرفت و قدرت در یک جا تمرکز یافت، اداره کردن این کشور پهناور نیازمند افرادی گردید که مورد اعتماد بوده و تکالیف خود را نیکو بشناسند و بدان عمل کنند. از این رو دولت به حکم ضرورت از اطفال شاه زادگان و بزرگان و نجبا و طبقات برجستهی کشور، عدهای را برای رتق و فتق امور تربیت مینمود، به گونهای که حتا بنا به گفتهی نگارندهی کتاب «تاریخ آموزش و پرورش ایران قبل و بعد از اسلام»، دولت افراد جامعه را به طور مستمر در کنترل داشت و آموزش و پرورش به منزله ی ضرورتی اجتماعی در اختیار صاحبان قدرت بود (درانی، برگ ٢۵).
اهداف آموزش و پرورش در ایران باستان :
با توجه به مدارک و اسناد بر جای مانده از دوران باستان میتوان هدف کلی آموزش و پرورش در ایران باستان را این دانست که کودک عضو مفیدی برای جامعه گردد ( الماسی، برگ ۷١؛ صدیق، برگ۷۵).
در تایید این نکته به جملاتی از یسنا اشاره میگردد که در آن آمده است :
«... ای اهورهمزدا به من فرزندی عطا فرما که از عهدهی انجام وظیفه نسبت به خانهی من و شهر من و مملکت من برآمده و پادشاه دادگر مرا یاری کند» (حکمت، برگ ۷٨؛ صدیق، برگ ۷۵).
اهداف مهم آموزش و پرورش ایران پیش از اسلام را میتوان به صورت زیر فهرست نمود:
١- هدف دینی و اخلاقی که تحت تعالیم زرتشت به اندیشهی نیک، گفتار نیک و کردار نیک جامهی عمل پوشاند.
٢- هدف نیرومندی و بهداشتی برای تندرستی و پاک تنی و راستی و جوانمردی، چنان که در دین زرتشت پاکیزگی تن برای هر زرتشتی از وظایف دینی است و ناپاکی تن و بیماری به اهریمن منسوب است.
٣- هدف جنگی و نظامی برای نگهداری حدود مرز و بوم و حفظ آرامش و دفاع در برابر دشمنان.
٤- هدف اقتصادی برای تهیهی نان و قوت مردم و رفاه و آسایش آنان و حفظ خانواده و توسعهی صنعت و هنرها.
۵- هدف سیاسی برای روابط عمومی و امنیت و کشورداری و روابط خارجی (الماسی، برگ ۷٢؛ حکمت، برگ ٦٣).
سازمان آموزشی ایران باستان :
سازمان آموزش و پرورش در ایران باستان در طی قرون و اعصار متمادی یکسان نبوده است و محل های آموزشی نیز به فراخور زمان متفاوت بودهاند. لیکن در بخش بزرگ تر این دوران، خانواده، آتشکده و آموزشگاه درباری به پرورش کودکان و نوجوانان میپرداختند که البته در برخی قرون دبستان و دانشگاه نیز بدان افزوده شده است (صدیق، برگ ۵٩؛ الماسی، برگ ٦۵).
در ادامه، در مورد این محل های آموزشی و به هنگام بحث در مورد دورههای گوناگون حکومتی ایران باستان و روند آموزش و پرورش این دورهها بیشتر سخن خواهیم گفت.
برنامه های آموزشی در ایران باستان :
برنامه های آموزش و پرورش در ایران باستان را میتوان شامل سه بخش عمده دانست:
١- پرورش دینی و اخلاقی.
٢- تربیت بدنی و آموزش نظامی.
٣- آموزش خواندن و نوشتن و حساب برای طبقات ویژه. (ضمیری، ص20؛ صدیق، ص62).
پرورش دینی و اخلاقی : از آنجا که آموزشهای اولیه بیش تر جنبه ی دینی داشته است، ادیان را میتوان نخستین پایگاه آموزش انسانی دانست که در زندگی روزمره آموزش دینی را با قدرت با زندگی فرهنگی مردم میآمیخته است (کشاورزی، برگ ١٠) و از آنجا که در اوستا فصل مخصوصی به تربیت کودک ومعلم و روحانی اختصاص یافته بود و در پندنامهی بزرگمهر نیز از اهمیت آموزش دینی سخن رفته است و هرکسی را موظف میداند که یک سوم از شبانه روز را صرف تربیت دینی نماید، میتوان گفت که در واقع مهمترین و یا یکی از مهمترین بخش های برنامه ی آموزشی ایران باستان، پرورش دینی و اخلاقی بوده است (صدیق، برگ ٦٤؛ وکیلیان، برگ ٢٤) و این نوع آموزش در واقع رایجترین و همگانیترین نوع آموزش به شمار میرفت که معمولن در خانه و آتشکده انجام میپذیرفت (وکیلیان، برگ ٢٤).
تربیت بدنی و آموزش نظامی : یکی از مهمترین نوع آموزش های نوجوانان و جوانان را تشکیل میداده است و هدف آن دفاع از سرحدات و لشکرکشی، پرورش روحیهی سلحشوری و جنگاوری و حفظ وحدت کشور بود. برای تربیت بدنی سوارکاری، تیراندازی، شکار، چوگان، ژوبین اندازی و شنا را میآموختند ( برای آگاهی بیش تر در این باب به صدیق، برگ های ۷٢ – ٦٦ نگاه کنید).
خواندن و نوشتن و حساب کردن : که معمولن فقط به عدهی معدودی مانند فرزندان بزرگان و نجبا و موبدان که برای فرماندهی سپاه وحکمرانی و دادرسی و نگاهداری دفاتر دیوان و حساب و مالیات تربیت میشدند، آموخته میشد. در واقع میتوان گفت که این مرحله از آموزش فقط ویژهی اشراف بوده است. از سوی دیگر در این مرحله به تربیت ترجمه کنندگان زبانهای ملل مختلف نیز اقدام میشده است. همچنین مطابق نظر فردوسی، که با منابع تاریخ ایران باستان آشنا بوده است، سخنوری آموختن نیز در این مرحله همواره از تربیت شاهزادگان بوده است.( بیژن، برگ های ١٩۵ -١٩٤)
ز بیداد و از داد و تخت و کلاه سخن گفتن و رزم و راندن سپاه
محدودیتهای آموزش و پرورش در ایران باستان:
با وجود ویژگیهای مثبتی که در آموزش و پرورش ایران باستان وجود داشته است این نظام آموزشی دارای محدودیتها و معایبی بوده است. بزرگترین محدودیتها و معایب سازمان آموزش در ایران باستان را میتوان به شکل زیر دسته بندی نمود :
١- آموزش و پرورش در انحصار طبقهی اعیان و اشراف و شاهزادگان بود.
٢- آموزش یافتگان می کوشیدند دانش و معلومات خویش را از مردم عادی پنهان کنند.
٣- در آموزش و پرورش القا عقیده و اندیشه حاکم بود که نتیجهاش فرمانبرداری مطلق و اطاعت کورکورانه در برابر افراد صاحب قدرت و منصب بود (وکیلیان، برگ ٤٠).
برای آشنایی با جزییات بیش تر از آموزش و پرورش ایران در عهد باستان، اکنون ضروری است تا به آموزش و پرورش در دوران حکومت های گوناگون ایرانی پیش از اسلام نگاهی بیاندازیم:
• آموزش و پرورش در دوران حکومت مادها:
مدارک موجود دربارهی تمدن و فرهنگ مادها آن چنان اندک است که امکان اظهار نظر قطعی را دربارهی اوضاع فرهنگی مادها دشوار میسازد. در واقع درباره ی "معارف مادها" اطلاعاتی در دست نیست زیرا که نه سنگ نبشتهای از آنان تاکنون کشف شده است تا مدرک قرار داده شود و نه از یونانیها و یا ملل دگر در زمینه ی اوضاع فرهنگی آنان اطلاعات جامعی به دست آمده است (بیژن، برگ١٢٠). حتا تاکنون هیچ مدرک مستقیمی که بر آشنایی مادها با خط و کتابت دلالت کند به دست نیامده است (دیاکونوف، برگ ٣٣٩). لیکن تا حدی آموزش و پرورش اجتماعی مادها را میتوان از کیفیت آموزش و پرورش عصر هخامنشی حدس زد، زیرا که پارسها در بادی امر از نظر تمدن و معارف در رتبهای پایینتر از مادها قرار داشتند، لیکن همنژاد و همکیش و همزبان آنان بودند و وقتی که پارسیان بر آنان سلطه یافتند تمدن آنان را نیز گرفتند (با توجه به این نکته که تمدن هخامنشی از تمامی تمدنهای تابع خود از جمله تمدن ایلامی برای رشد خویش استفاده نموده است).
به هر تقدیر مادها مطمئنن دارای خط و کتابت بوده اند و این خط احتمالن مشابه همانی بوده است که امروزه خط باستانی پارسی خوانده میشود. زیرا این نکته غیر محتمل است که پادشاهی بزرگ ماد فاقد خط و کتابت بوده باشد و پارسیان دارای خط باشند (دیاکونوف، برگ ٣٤٠).
البته شواهدی نیز بر اثبات این امر دلالت دارد زیرا با توجه به مطالب کتاب دانیال در این که مادها صاحب خط بودهاند و نوشتههایی به زبان مادی وجود داشته است جای تردید باقی نمیماند (بیژن، برگ ١٢٤). حتا ظاهرن خواندن و نوشتن تا حدی در میان مردمان معمولی نیز مرسوم بوده است و فقط منحصر به مغها و روحانیان و اشراف نبوده است. زیرا بر طبق آنچه که از تواریخ بر میآید مردم عرایض خود را به شاه مینگاشتهاند و شاه عرایض را میخواند و هر حکم را نوشته و به آنان باز پس میفرستاد. (هرودوت، برگ ٦٠). گذشته از این، نگارندهی تاریخ ماد نظریهی دیگری نیز ابراز میدارد :
« ... خط میخی پارسی باستانی با خط میخی بابلی و ایلامی تفاوت بسیار دارد و با این که احتمالن با دیگر خطوط میخی آسیای مقدم خاستگاه مشترکی دارد، ولی آن را نمیتوان مستقیمن گرفته شده از آنها شمرد. تعبیر کلام آن است که چند حلقه ی فاصل بر ما مجهول است و بیشتر گمان میرود که خط میخی ماد جزء این حلقههای فاصل و مجهول بوده است، به عبارتی پارسیان خط میخی را از مادها گرفتند... »(دیاکونوف، برگ ٣٤٠).
جالب است که استرابون جغرافیادان دنیای باستان نیز می گوید که روش آموزش و پرورش معروف پارسها از مادها اقتباس گشته بود (بیژن، برگ ١٢۷). از سوی دگر ذکر وجود کتاب « تاریخ شاهان ماد و پارس» در کتاب های کوناگون مانند کتاب استر، احتمال وجود ادبیات را در میان مادها نشان میدهد (بیژن، برگ ١٢۵).
مادها برای امور اداری و لشکری خویش دفاتری مانند پارسیان داشتهاند لیکن واضح است که تشکیلات آنان بدان اندازه پیشرفته و پیچیده نبود که نیاز به گروهی انبوه از دبیران احساس گردد. بنابراین به احتمال زیاد آموزش این فنون در انحصار مغان بوده است (سلطانزاده، برگ ١٢) که البته شواهدی نیز مبنی بر وجود سازمانها و دفاتری برای ادارهی امور مالی و حساب داری با توجه به پیشرفت و رونق اقتصاد مادها به ویژه در زمینهی زراعت و دام داری وجود دارد (حکمت، برگ ١٤٩).
افزون بر این، بنا به نظر دیاکونوف آموزش های زرتشتی به وسیلهی کاهنان و مبلغان قبیلهی ماد که به "مغان" موسوم بودند گسترش یافت و به عبارتی آموزش های مغان مورد پشتیبانی جدی شاهان ماد قرار داشته است و حتا تعالیم مزبور تا حدی به مردم تحمیل میشده است. (دیاکونوف، برگ ٣۷٠). دیاکونوف را حتا اعتقاد بر این است که سرزمین ماد در سده های هفت و هشت پیش از میلاد از کانونهایی بوده است که از آنجا مفهوم های دینی و فلسفی انتشار یافته است (دیاکونوف، برگ ٣٤۵).
به هرحال آن چه که از کیفیات زندگی مادها و با توجه به کمبود مدارک [ میتوان ] استنباط نمود این است که آنان مطمئنن دارای ساختار و سازمانهایی برای آموزش و پرورش بودهاند. هرچند مشخص نیست که چنین سازمانهایی دارای چه درجهای از پیشرفت و توسعهی تمدنی بودهاند. لیکن به احتمال قریب به یقین می توان گفت که نسبت به همسایگان خویش در بین النهرین از نظر دانش و فرهنگ در مرحلهی پایین تری قرار داشتند.
• آموزش و پرورش در عصر هخامنشیان :
در زمینه ی آموزش و پرورش در عصر هخامنشیان نیز پژوهشگزان با کمبود منابع رو به رو هستند، لیکن مدارک موجود مربوط به این دوران در مقایسه با عصر حکومت مادها بسیار بیش تر است که دست پژوهشگر را در رسیدن به هدف خویش اندکی باز تر می کند. اسناد و مدارکی مانند نوشتههای مورخان اروپایی آن روزگاران، کتیبهها و الواح بر جای مانده از آن دوران و غیره. همچنین، نگاهی به فهرست تشکیلات و سازمانها در این عصر نشان می دهد که آموزش کشوری مورد توجه و عنایت هخامنشیان بوده است و بی شک ادارهی تشکیلاتی بدین عظمت بدون آموزش و پرورش امکان پذیر نبوده است.
آن گونه که برمیآید در عصر هخامنشی مکانهایی برای آموزش کودکان و نوجوانان دایر بوده است. به عنوان نمونه گزنوفون یونانی در «کوروشنامه»ی خویش دراین باب میگوید :
«... اطفال به مکتب میرفتند تا ادب بیاموزند و رؤسا و مراقبانشان اکثر اوقات روز مراقب حال آنان بودند و قضاوت و عدالت را میان آنها مجری میداشتند ...» (گزنوفون، برگ ٦).
جالب آن است که بنا به ادعای گزنوفون، کودکان تا حدود شانزده یا هفده سالگی در این مکان آموزشهای گوناگون مانند اعتدال مزاج، اطاعت، وظیفه شناسی، تیراندازی و پرتاب نیزه میآموختند (گزنوفون، برگ ۷). هردوت نیز می گوید که دورهی تربیت کودکان در ایران بین پنج تا بیست وپنج سالگی است و سه کار مهم بدانان آموخته میشود : اسب سواری، تیراندازی و راستگویی (هردوت، برگ ۷۵).
گزونوفون همچنین مدعی است که در ایران محلی به نام الوترا (Eleuthera) وجود داشته که در آن کودکان بزرگان تربیت مییافتند (گزنوفون، برگ ۵). گزنوفون در ضمن می گوید که اطفال ایرانی پس از این که به سن بلوغ میرسیدند، ده سال در اطراف بناهای دولتی به سر میبردند تا هم از بناهای دولتی حراست نمایند و هم به اعتدال مزاج عادت یابند (گزنوفون، برگ ۵).
افلاطون نیز دربارهی آموزش شاهزادگان هخامنشی می گوید که شاهزادگان به محض تولد به خواجگان و پرورشگران سپرده میشدند تا به به ترین شکل پرورده شوند و زمانی که کودک به هفت سالگی پای مینهاد سوارکاری و شکار به او آموخته میشد و در چهارده سالگی چهار نفر که به مربیان شاهانه موسوم بودند برای تعلیم و تربیت شاهزاده انتخاب میگشتند که یکی از آنان در دانایی برتر از دیگران بود و مسؤولیت آموزش حکمت زرتشت و آیین کشورداری را عهدهدار میشد و دومی که در دادورزی و عدالت شهره بود، آیین راستگویی و درست کاری را به شاهزاده آموزش میداد و نفر سوم که پرهیزکارترین بود به کودک آزادگی و پرهیزکاری میآموخت و نمیگذاشت که وی مغلوب و دستخوش شهوات گردد و بدو میآموخت که به راستی آزاده باشد و آموزگار چهارم نیز دلاوری و بیباکی را به شاهزاده میآموخت. (سلطانزاده، برگ ١۷؛ وکیلیان، برگ ٨٣).
جاب است که گزنوفون مدعی است که تمام افراد ایرانی مجاز به فرستادن فرزندان خویش به مدارس بودند، لیکن شرطی را برای این امر قایل میگردد و فرستادن کودکان به مدارس را فقط مختص کسانی میداند که محتاج یاری کودکان خویش در امر معیشت نبودند (گزنوفون، برگ١٠).
آموزش عالی و تحصیلات عالی را نیز در ایران باستان و با توجه به کمبود اسناد و مدارک عمدتن با تأسیس دانشگاه گندی شاپور به عهد ساسانیان مرتبط میپندارند، لیکن با توجه به شواهد بر جای مانده از آن دوران ها میتوان گفت که تحصیلات عالی در عصر هخامنشی نیز وجود داشته است. به عنوان نمونه، داریوش بزرگ در مصر، که ایالتی از ایالات ایران عهد زمام داری هخامنشیان به شمار می آمد، دستور احیای دانشکدهی پزشکی شهر ساییس را صادر نمود و طبق فرمان او جوانهای خانوادههای برجسته ایرانی برای فراگرفتن فنون پزشکی به ساییس گسیل گشتند (بیژن، برگ ٣٢٦؛ سلطانزاده، برگ ١٩؛ ضمیری، برگ ٦۷).
از سوی دگر، در عصر هخامنشی دانشکدههای عالی و مهم در شهرهای بورسیپه، میلت، ارخویی، ری، و بلخ برای آموزش دانش پزشکی وجود داشت (حکمت، برگ ٣٨٣؛ ضمیری، برگ ٦١).
همچنین وجود کتاب خانههای بزرگ در عصر هخامنشیان در نقاط مختلف قلمرو هخامنشیان نشان دهندهی آموزش و پرورش سازمان یافته است. از جمله کتاب خانههای این عصر کتاب خانههای استخر، کهندژ، شاه اردشیر، و شپیگان را میتوان نام برد (حکمت، برگ ٦٤).
حمایت شاهان هخامنشی از تحقیقات نجومی و علم هیأت نیز جالب توجه است و اهمیت امر دانش آموزی در ایران عصر هخامنشی را نشان می دهد. داریوش منجم معروف کلدانی آن روزگاران «نبوری مننو» را تحت حمایت خویش قرار داد و او در سایهی چنین حمایتی به کنجکاویها و مطالعات نجومیخویش پرداخت. «کیدین نو» دگر منجم نامدار دیگر کلدانی معاصر هخامنشیان نیز در سایهی حمایت دولت شاهنشاهی ایران همان سلسله مطالعات را پی گرفت و ادامه داد (بیژن، برگ های ٣٣٣ - ٣٣٢).
گزارشهای مورخان یونانی آن دوران مانند «کتزیاس» از وجود روزنامهی رسمی در دربار هخامنشی حکایت میکند که نشانی دیگر از پیشرفت دانش و اهمیت آموزش و پرورش آن روزگار است. (ضمیری، برگ ٢١).
از سوی دیگر، اشاره های هرودوت در جریان گردآوری تاریخ معروف خویش مبنی بر استفاده از آثار تاریخ نویسان ایرانی و نیز اشاره های کتابهای عزرا و استر به کتاب «تاریخ شاهان ماد و پارس» را میتوان دلیل دیگری بر رواج آموزش و پرورش عصر هخامنشی برشمرد (بیژن، برگ ٣٣٣).
فرستادن هیأتهای اکتشافی و علمی جهت اکتشافات دریایی و جغرافیایی از سوی داریوش بزرگ و خشایارشا را نیز میتوان از نشانههای دیگر وجود آموزش و پرورش سازمان یافته در ایران هخامنشی دانست.(هردوت، برگ های ٢٢٢ -٢١٨). شواهد بسیار دیگری نیز به طور غیر مستقیم بر پیشرفته بودن علم و روند آموزش و پرورش در عصر هخامنشیان دلالت دارد. از جمله میتوان به موردهای زیر اشاره نمود:
- کندن ترعهی سوئز بین رود نیل و دریای سرخ در روزگار حکومت داریوش (حکمت، برگ ٤٤٣) و کندن کانال توسط دو سرمهندس ایرانی به نامهای «بوباروش» و «ارتاکائوش» به امر خشایارشا بر دماغهی کوه اتوس در لشکرکشی به یونان برای عبور رزم ناوهای ایران (هردوت ، برگ٣٦٣) نشان دهنده وجود مهندسانی کارآزموده و کاربلد است که مطمئنن مهندسان کار آزموده تنها از طریق آموختن و تعلیم به وجود میآمدند.
- تاسیس دانشکدهای در سائیس مصر به فرمان داریوش برای آموزش فنون کشورداری (بیژن ، برگ ٣٣٨).
- ایجاد جادهی "شاهی" مشهور که از شوش تا سواحل دریای اژه امتداد داشت (هردوت، برگ ٣١٢).
- بحث و بررسیهای هفت سردار بزرگ پارسی پس از بازپس گیری تاج و تخت از مغ غاصب (سمردیس) در باب انواع حکومت و حتا گفت و گوی آنان در باره ی حکومت دموکراسی یا الیگارشی (هردوت، برگ های ٢٢٢ - ٢١٨) یکی دیگر از دلایل آگاهی ایرانیان از علوم سیاسی و فلسفه و طیعن آموختن و آموزاندن آن است.
- نحوهی انتخاب و انتصاب قضات از میان افراد آموزش دیده ( سلطانزاده، برگ ١٨) را نیز میتوان نشانی از توجه و آشنایی ایرانیان آن روزگاران با علم حقوق و آموزش آن دانست.
- لوح های گلی کشف شده در خزانهی تخت جمشید نیز ثابت کنندهی آشنایی ایرانیان با فرآیند آموزش و تعلیم است. به عنوان نمونه در میان لوح های گلی تخت جمشید سندی مالیاتی وجود دارد که دارای بقایای مالیاتی بانویی است که بخشی از مالیات خود را پرداخت نموده و به موجب این سند تتمه آنرا داده و تسویه حساب گرفته است (حکمت، برگ ١۵٢). با توجه به این لوح ها به آسانی میتوان دریافت که هخامنشیان در زمینه ی امور مالی و حسابداری، مراکز بایگانی داشته و کسانی که مامور نگهداری و بایگانی این اسناد بودهاند در این زمینه آموزشهای لازم را کسب کرده بودند.
- وجود صنعت فرش و بافندگی را میتوان دلیل قاطع دیگری بر وجود دانشهای گیاه شناسی، رنگ شناسی، نقاشی و حتا کیمیا و دام پروری و دام پزشکی دانست. از نمونههای بارز این صنعت میتوان به قطعهی فرش کشف شده در پازیریک که مشتمل بر تصویر ملکهها و بانوان ایران عهد هخامنشی است و هم اکنون در موزه ی ارمیتاژ لنینگراد روسیه نگهداری میشود اشاره داشت (حکمت، برگ های ٢٦٤ - ٢٦١).
- وجود آثاری مانند تخت جمشید و مکانهای باستانی دیگر با آن همه محاسبات دقیق ریاضی و فنی و مهندسی دلیلی بر وجود دانش و آموزش معماری و هنر در عهد هخامنشیان است. با توجه به مطالب ذکر شده و با وجود آن که کیفیت و روند آموزش و پرورش عصر هخامنشی کاملن مشخص نیست، میتوان به آسانی دریافت که علم و دانش و آموزش و آموزاندن آن از ارزش و اعتبار بالایی در این عصر برخوردار بوده است.
• آموزش و پرورش در عصر سلوکیان و اشکانیان :
با انقراض سلسلهی هخامنشی توسط اسکندر مقدونی و سپس تاسیس سلسلهی سلوکی توسط یونانیان (مقدونیان) در ایران، شکوفایی فرهنگی ایران در مقایسه با دوران گذشته در واقع از میان رفت. به عبارتی در این دوره آموزش و پرورش به شیوهی سنتی دچار رکود گردید. بنا به مدارک و مستندات تاریخی از سوی سلوکیان بسیاری از آتشکدهها و دیگر محل های آموزشی ویران گردید و در یونانی کردن آداب و رسوم اجتماعی و تربیتی کوشش و تلاش شد (درانی، برگ ٢۷). در واقع سلوکیها عامل بزرگی در جهت یونانی کردن مشرق زمین بودند و در شهر سلوکیه علوم و صنایع یونانی ترویج و تبلیغ میگردید. به عنوان مثال «دیوژن بابلی» و جانشین او «اپلدور» به آموزش فلسفه ی رواقی در سلوکیه میپرداختند (پیرنیا، برگ ١٨٦٦).
به طور کلی در دورهی سلوکیان علم و دانش در ایران رو به ضعف و فتور نهاد و نهادهای آموزشی و مقررات حاکم بر آن تقریبن مختل گردید، اما با روی کار آمدن خاندان پارتی و آغاز زمام داری شاهان اشکانی دگر بار فرهنگ ایرانی زنده شد و با گذشت زمان روز به روز بر غنای فرهنگی ایران آن عصر افزوده گشت. البته از آموزش و تربیت دوران پارتها نیز اطلاعات چندانی در دست نیست. لیکن آن چه مسلم است زبان پارتیان زبانی بوده که پهلوی خوانده میشد و البته اندک تفاوتی با پهلوی ساسانی نیز داشته است (پیرنیا، برگ ٢٣۵۵؛ الماسی، برگ ٩٣). در اوایل عصر اشکانی زبان و خط یونانی رواج بسیار داشته است (الماسی، برگ ٩٣).
خط اشکانیان خط آرامیبوده است و البته خط یونانی و پهلوی نیز کاربرد داشته است و همچنین نباید تصور کرد که خط میخی به طور کلی متروک شده بود، زیرا در بابل لوحههایی که متعلق به اشکانیان است و به خط میخی نگاشته شده، یافتهاند (پیرنیا، برگ ٢٣۵۵). به طور کلی در این باب میتوان گفت که پارتیان در اوایل زمام داری خویش از زبان یونانی در نگارش کتیبهها و روی سکهها استفاده میکردند و به تدریج از اواخر سده ی اول میلادی استفاده از زبان یونانی کنار نهاده شد و زبان پارتی جایگزین آن گردید (سلطانزاده، برگ ٢٢).
اشکانیان بر روی پوست آهو مینگاشتند. ازجمله سه نوشتهی مربوط به دوران زمام داری پارتیان در اورامان کردستان کشف شده است که هرسه بر پوست آهو نگارش یافته است و دو برگ آن به خط یونانی و سومی به زبان پهلوی و خط آرامی است ، البته اشکانیان از کتان و پاپیروس نیز برای نگارش استفاده میکردند (سلطانزاده، برگ های ٢٢ - ٢١).
پارتیان به دلیل ایرانی بودن و گرایش به سنتهای کهن، کوشش داشتند تا نهادهای آموزش و پرورش را به سبک پیشین زنده نمایند. به گونهای که در نیمهی دوم حکومت اشکانی آتشکدهها رونق بسیار یافتند و آموزش و پرورش توسط مغان استحکام نسبی یافت و حتا برای گروههای اشراف و خاندان برگزیده آموزشگاههایی دایر گردید (درانی، برگ ٢۷).
اشکانیان به جوانان خود، سواری و تیراندازی و شیوههای مختلف جنگ را میآموختند و به طور کلی میتوان گفت تربیت آنان متناسب با احتیاجات ملی بوده است. اشکانیان خواندن و نوشتن نیز میآموختند، لیکن این امر مختص طبقات اشراف و ممتاز جامعه بود (وکیلیان، برگ ٩٤).
آن گونه که از تاریخ ها بر میآید، برنامهی سواد آموزی و درسی کودکان طبقات ممتاز اشکانیان، شامل این موارد بوده است : علوم دینی، خواندن و نوشتن، حساب، علم الاشیا و دروس علمی مانند کشاورزی، و البته لازم به گفتن است که اشکانیان نیز مانند هخامنشیان در روش تدریس به جنبههای عملی آموزش توجه ویژه داشته و آموزگار به هنگام ضرورت شاگرد را تنبیه مینموده است. (وکیلیان، برگ ٩٤).
نکته بسیار جالب پیرامون دانش عصر اشکانی پیدایش و اختراع نوعی شبه پیل الکتریکی است که در حفاریهای قریهای در اطراف بغداد، نمونههای بسیاری از آن یافتهاند، اشکانیان از این پیلها به مقدار قابل توجهی نیروی برق به دست میآوردند و از آن برای آبکاری مصنوعات خویش توسط طلا و نقره استفاده مینمودند. به عبارت دیگر همان عملی را انجام میدادند که امروزه آبکاری الکتریکی نامیده میشود (حکمت، برگ ٢٣٨).
• آموزش و پرورش در عصر ساسانیان :
با شکست اردوان پنجم و مرگ او در نبرد روی داده در سده ی سوم میلادی در جلگهی هرمزدگان میان او و اردشیر بابکان، سلسلهی اشکانی انقراض یافت (پیرنیا، برگ ٢٢١٨) و آفتاب دولت ساسانی پدیدار گردید. آفتاب دولتی که بنا به گفتهی کریستنسن مؤلف کتاب «ایران در زمان ساسانیان» عهد بزرگ تمدن ادبی و فلسفی ایران باستان در دوران حکومت پادشاهان این سلسله و به ویژه خسرو اول آغاز میگردد ( کریستنسن، برگ ٢٩۷).
در آن زمان نیز با توجه به اوضاع طبقاتی مانند دوران های پیشین، آموزش و پرورش عالی ویژهی خانوادههای نجبا و اشراف بوده است و مردم عادی بهرهای از آن نداشتند، لیکن به دلایل متعدد نیاز بیش تری به دبیران و کارگزاران دولتی و ماموران مالیاتی احساس میگردد و از این رو آموزش و پرورش نسبت به گذشته تا حدی گستردهتر میگردد و حتا ظاهرن تعداد بسیار معدودی از طبقات غیر اشرافی و متوسط نیز از سواد و آموزش و پرورش اندکی برخوردار بودهاند (الماسی، برگ ٩۵).
در عصر ساسانی به سبب پیدایش مذاهبی نوین نظیر مانوی و مزدکی و همچنین ظهور و گسترش دین مسیح و بودا و مسایل جدید اقتصادی و سیاسی، بحث دربارهی علوم اجتماعی و حکومتی و غیره بیش از پیش معمول گردید و حتا در تاریخ ها آمده است که پادشاهانی مانند انوشیروان بدین گونه مسایل اظهار علاقه داشته و در مباحث این چنینی شخصن شرکت میجستند (کشاورزی، برگ ٨٦).
حکومت ساسانی همچنین با توجه به رسمیت دادن به دین زرتشت و تکیه بر آن برای تمرکز قدرت، ضرورت وجود دستگاههای آموزشی دینی را احساس نمود و بدین ترتیب آموزشگاههای دینی که معمولن در آتشکده ها بودند، افزایش یافت و زیاد شدن این محل ها افزایش موبدان را نیز سبب گردید.
آن گونه که از تاریخ ها بر میآید، در زمان ساسانیان سازمانهای تربیتی عبارت بودند از خانواده، مدرسه، و مدارس ویژهی بزرگزادگان که معمولن در نزدیکی قصر شاهی ساخته میشدند (الماسی، برگ ٩۵). مطابق نظر کریستنسن، جوان پس از گذراندن مراحل مختلف آموزشی و تربیتی در سن بیست سالگی مورد آزمون دانشمندان و هیربدان قرار میگرفت (کریستنسن، برگ ٢٩٨).
غلامی از خدمت گزاران دربار خسرو اول، تفصیل تعلیماتی را که خسرو آموخته است بدین صورت شرح میدهد:
«... در سن مقرر او را به مدرسه گذاشتهاند و قسمتهای مهم اوستا و زند را مانند یک هیربد در آنجا از بر کرده، سپس در تعلیمات متوسطهی ادبیات، تاریخ، فن بیان، هنر اسب سواری، تیراندازی، نیزه بازی و به کار بردن تبرزین را آموخته و موسیقی و سرود و ستاره شناسی را فرا گرفته و در شطرنج و سایر بازیها به حد کمال رسیده است و ...» (کریستنسن، برگ ٢٩٩).
همان گونه که پیش از این گفته شد، عصر ساسانی هم زمان است با شیوع و گسترش دین مسیح و همچنین ظهور مکتبهای مانوی و مزدکی و از سوی دگر توسعه و پیشرفت باورهای بودایی و عقاید و افکار چینی، که نقشی اساسی در ایجاد سازمانهای نوین آموزش در ایران ساسانی ایفا نمودند و لذا آموزشگاهها هم از نظر کمیت و هم از نظر کیفیت گسترش یافتند. بارزترین نمونهی آن دو مدرسهی مشهور ایرانی یکی در «رها» و دیگری در «نصیبین» بود که هریک حدود هشتصد دانش جو را در خود جای داده بودند (الماسی، برگ ٩٨).
بنا به سندهای باقی مانده از آن دوران، مدت تحصیل در مدرسه ی نصیبین سه سال بود و کلاس های درسی در آن در طی دو دورهی تابستانی و زمستانی برگزار میشد و برای اقامت شاگردان در آن، مجموعهای متشکل از خانههای کوچک اختصاص یافته بود که در هر کدام هشت تا ده نفر میزیستند و بدون اجازهی مسؤولان مدرسه حق خروج از محوطهی مدرسه را نداشتند و تنها به هنگام تعطیلی کلاس درس، اجازهی بیرون رفتن مییافتند و این کلاس ها معمولن از صبح تا شام برقرار بود (سلطانزاده، برگ ٣٣).
با گسترش دین مسیح و زبان سریانی، مسیحیان حوزههای علمی بسیاری را در شهرهای ایران بنا نهادند که از این مدارس عالمان بزرگی مانند نرسی، فرهاد، رییس دیر مامتی موصل، پولس ایرانی که کتابی مشتمل بر بحث منطق برای انوشیروان نوشته و هم اکنون نیز در دست است، برخاستند (حکمت، برگ ٣٨٨).
از دیگر مراکز آموزشی عهد ساسانی که میتوان بدان اشاره کرد حوزهی علمی «ریو اردشیر» به ریاست معانا بیت اردشیری معروف به معانا ایرانی است که در آن به آموزش پزشکی و نجوم و فلسفه پرداخته میشد، کلیسای نستوری واقع در حوالی مداین نیز از مهمترین مراکز تدریس منطق و فلسفه و نجوم در عصر ساسانی به شکار می رفت. (ضمیری، برگ ٦١؛ کریستنسن، برگ ٩٩ [٢٩٩]).
اما معتبرترین و مشهورترین مرکز آموزش عالی ایران باستان «دانشگاه گندی شاپور» است که تا اواخر سده ی سوم هجری نیز فعال بوده است (کشاورزی، برگ ٨٦) و معروف است که بر سر در آن نگاشته بودند: «دانش و فضیلت برتر از بازو و شمشیر است» (وکیلیان، برگ ١٠٢).
بنای گندی شاپور را به شاپور اول ساسانی و به سده ی سوم میلادی نسبت میدهند، لیکن برخی احتمال میدهند که اردشیر بابکان سنگ بنای آن را به نام پسر خویش شاپور نهاده باشد و فرزندش شاپور آن را تکمیل کرده و به پایان رسانده باشد (حکمت، برگ ٣٨۵).
در دانشگاه گندی شاپور با وجود آن که فلسفه، ریاضیات، ادبیات و الاهیات تدریس می شد و حتا دانشکدهای برای نجوم و رصدخانهای نیز برای رصد ستارگان در آن ساخته شده بود (درانی، برگ ٤٦)، پزشکی بیش از سایر علوم رونق داشت و برخی از نامدارترین استادان پزشکی و داروسازی که از گندی شاپور فارغ التحصیل گشتند نظیر بختیشوع و ماسویه و یوحنا بن ماسویه، تألیفاتشان پایهگذار علم پزشکی در تمدن اسلام شدند (وکیلیان، برگ ٩٩).
روی هم رفته استادان دانشگاه گندی شاپور از سه دسته تشکیل میشدند :
- مسیحیان سریانی که ساکن و تبعهی ایران و در حقیقت ایرانی بودند.
- ایرانیانی که زبان پهلوی و دین زرتشتی داشتند.
- دانشمندان هندی که نسبت به دو گروه دیگر در اقلیت بودند (درانی، برگ٤٦).
اهمیت و اعتبار دانشگاه گندی شاپور که دارای بیمارستان و همچنین کتاب خانه بزرگی با هزاران جلد کتاب بود (سلطانزاده، برگ ٣١) از عهد زمام داری خسرو اول فزونی یافت، زیرا در سال ۵٢٩ میلادی «ژوستینین» امپراتور روم مدارس آتنی را تعطیل ساخت و در نتیجه جمعیت فلاسفه در آن جا پراکنده شد. هفت تن از فیلسوفان تحت تعقیب و فراری عصر تعصبات مذهبی کلیسایی بیزانس به ایران مهاجرت نمودند و در دربار انوشیروان مورد استقبال و احترام قرار گرفتند (گیرشمن، برگ٣٣٢). این هفت دانشمند که به سه گروه استادان گندی شاپور که در بالا معرفی شدند، اضافه گشتند و به تدریس و آموزش پرداختند عبارت بودند از : دمسقیوس سوریایی، سیمبلیتیوس کلیکیایی، یولامیوس فروگی، پریسیکیانوس لودیهای، هرمیاس فینیقی، اپیدوروس غزی، و دیوجانوس فینیقی (کریستنسن، برگ ٣٠٦؛ ضمیری، برگ ٦٢).
البته اقدامات پادشاهان ساسانی در حمایت از دانش، محدود به این اقدامات نبود بلکه در این راه به فعالیتهای دیگری نیز دست یازیدند. از جمله اردشیر بابکان، موسس این سلسله، متخصصان ویژهای را به هند و بین النهرین و شهرهای بیزانسی نزدیک فرستاد تا آثار مهم را گردآوری نمایند. شاپور فرزند و جانشین او نیز چنین کوششی به خرج داد و پزشکان یونانی را به ایران فراخواند تا به مطالعهی پزشکی بپردازند (درانی، برگ ۵٠). از سوی دیگر، خسرو انوشیروان نیز پزشک مخصوص خویش «برزویه» را برای به دست آوردن کتاب های ارزشمند به هندوستان گسیل داشت که او نیز کتاب های بسیاری را از هند به ایران منتقل و به زبان پهلوی ترجمه نمود که از جمله مشهورترین آنها میتوان به کلیله و دمنه اشاره داشت (گیرشمن، برگ ٣٣٢؛ کریستنسن، برگ ٣٠۷).
همان گونه که پیشتر آمد، در عهد ساسانی دو مکتب نوین مزدکی و مانوی صفحات نوینی را در تاریخ فلسفه ی ایران گشودند که در جای خود قابل توجه است. مزدکیان و مانویان نیز به تبلیغ و آموزش اصول خویش پرداختند و به خصوص حکمت مانوی از مرزهای ایران خارج گردید و در گسترهی وسیعی از دنیای آن روز یعنی از چین تا سرزمین گل (فرانسه امروزی) هوادارانی یافت (حکمت، برگ ٤٠٩).
مانی همچنین کتاب های بسیاری را برای ترویج آیین خویش نگاشت. از آن جمله اند کتابهای «کفالایا» ( که در واقع مجموعهی سخنان مانی است که شاگرداناش پس از مرگ وی گردآوری و ترجمه کردهاند ) و «شاپورگان».
جالب است که مانی برای آسانی آموزش اصول آیین خویش به مردم عامی و بیسواد، در کتاب های خود از تصاویر زیبا سود میجست و به همین سبب او را مانی نقاش نیز لقب داده بودند. یکی از معروفترین کتابهای او که تصاویر زیبا در آن جلوه گر بود کتاب «ارژنگ» است (هوار، برگ ١۷۵؛ برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به کریستنسن، برگ های ١۵٠-١٣١).
مزدک نیز با نشر افکار خویش که به مرام اشتراکی اشتهار دارد و بسیار به فلسفه کمونیستی امروزین شباهت داشت در واقع از نیروهای موثر در فرآیند آموزش و پرورش عصر ساسانی بوده است، او نیز کتابی را برای آکوزش و تبلیغ آیین خود نگاشت که اکنون از میان رفته است، لیکن در منابع عربی سده های اولیه اسلامی به دو ترجمهی ابن مقفع و ابان لاحقی از آن اشاره شده است (برای آگاهی بیشتر نگاه کنید به هوار، برگ های ١۷۷ - ١۷٩ و کریستنسن، برگ های ٢٦١ -٢٢٨).
در روزگار ساسانیان تحولات اجتماعی، سیاسی و پیشرفت دانش و هنرهای گوناگون و همچنین ارتباط های بین المللی و گسترش اندیشهها و نیز پیوند دیانت با حکومت سبب آن گردید تا آموزش و پرورش و به ویژه آموزش عالی با وجود محدودیتهای برآمده از تمایزات طبقاتی، در مرتبه والایی قرار گیرد و اهمیت فراوان یابد.
۩ ۩ ۩
منابع: