زبان و ادبیات فارسی

شماره ی نوشته : ۵ / ۷

تدوین : آریا ادیب

زبان عامیانه، اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی

( دنباله )

نگا. = نگاه کنید به

ج

جا رختخواب، بستر

جا آمدن حال بهبود یافتن، سرحال آمدن

جا آمدن حواس به هوش آمدن

جا افتادن سر جای خود آمدن ( استخوان)، لعاب انداختن و پختن ( غذا)، به سن پختگی رسیدن، جایگیر شدن، از قلم افتادن

جا افتاده آدم متین و با تجربه

جا انداختن به سر جای خود آوردن (استخوان)

جا به جا فورن، کسی که از جایی به جایی منتقل شود

جا به جا کردن (شدن) تغییر مکان دادن

جاپایی برای خود باز کردن خود را به جایی بند کردن

جاپیچ جاکش، دلال محبت

جاجا آوازی که با آن مرغ را به لانه اش می رانند

جاجا کردن مرغ را با جا جا به لانه کردن

جا خالی دادن در بازی هایی مانند والیبال و فوتبال توپ را به جایی انداختن که دست یازیگر حریف به آن نرسد

جاخالی رفتن به دیدن خانواده ی مسافر رفتن

جاخالی کردن خود را کنار کشیدن

جا خوردن یکه خوردن، تعجب زیاد کردن، غافلگیر شدن

جا خوش کردن در جایی که معمولن نباید ماندن اقامت کردن

جا دار وسیع، فراخ

جا در جا فورن، جا به جا

جا دکمه سوراخی که دکمه ی لباس در آن جا می گیرد

جادو و جنبل دعاهایی که برای قضای حاجات یا دفع بیماری و از این قبیل می خوانند

جاده خاکی راهی که با وسایل فنی ساخته نشده است

جاده صلف کن کسی که موانع را از سر راه بر می دارد، آلت دست

جاده کشیدن راه درست کردن

جاده کوبی راه صاف کردن

جار چلچراغ، شمعدان

جارچی کسی که حرف در دهانش بند نمی شود، دهن لق

جارچی گری کردن دهن لقی کردن، خبری را منتشر کردن

جا رختی چوب رختی، چیزی که رخت را به آن می آویزند

جار زدن سر و صدا راه انداختن، همه را با خبر کردن، رازی را بر ملا کردن، فریاد کشیدن

جا رفتن مغلوب شدن، خود را کنار کشیدن

جار و جنجال داد و فریاد، نزاع و کشمکش

جارو کردن زیر پای کسی را موجب اخراج کسی از کاری یا جایی شدن

جاری زن برادر شوهر

جا زدن چیزی بدلی را به جای اصلی قالب کردن، خود را به جای دیگری معرفی کردن

جاشو باربر

جاصابونی ظرفی که صابون را در آن می گذارند

جاکش پا انداز، دلال محبت

جاکن شدن به حرکت در آمدن

جاکن کردن به حرکت درآوردن، کسی را از مقامی دور کردن

جا گذاشتن چیزی را در جایی فراموش کردن، چیزی را سر جای خود قرار دادن

جا گرفتن مستقر شدن، پنهان شدن

جاگرم کردن در جایی ماندن

جاگیر شدن در جای خود ثابت شدن، قرار گرفتن

جالباسی کمد لباس، جا رختی

جا ماندن فراموش شدن

جام زدن شراب نوشیدن، باده خوردن

جامغولک حقه، حیله

جامغولک بازی حقه بازی، فریب کاری

جامهر کیسه ای که مهر نماز را در آن می گذارند.

جامهر گذاشتن مهری که به نشانه ی مشغول بودن در جایی بگذارند

جامه شور رختشوی

جان از کون در رفتن مردن (به تحقیر)

جانانه محکم، کامل، بزرگ، شدید

جان به جان آفرین تسلیم کردن مردن، درگذشتن

جان به جان کسی کردن محبت بی اندازه به کسی کردن

جان بر لب نهادن به کاری خطرناک اقدام کردن، آماده ی مرگ شدن

جانب کسی را گرفتن از کسی پشتیبانی کردن

جان به سر شدن بی قرار شدن، سخت نگران شدن

جان به عزراییل ندادن بسیار بخیل بودن، دیر مردن، سخت جان بودن

جان به لب آمدن (آوردن) به ستوه آمدن (آوردن)

جان به لب رسانیدن صبر و طاقت کسی را تمام کردن

جان به لب رسیدن به ستوه آمدن، طاقت از دست دادن

جان پناه محل امن، آن چه جان را حفظ کند. پناهگاه

جان جان معشوق، محبوب ( بیش تر در معنی تحقیر و توهین)

جان جانی صمیمی، یکدل

جان دادن برای چیزی برای چیزی سخت مناسب بودن

جان در یک قالب نهایت دوستی و صمیمیت

جان کُرد کردن سخت گیری کردن، مقاومت کردن

جان کُردی سخت گیری، مقاومت

جان کسی به نانش بسته بودن بسیار خسیس بودن که حاضر باشد جان بدهد نان ندهد

جان کسی را به لب آوردن سخت آزار دادن، به کسی انتظار دراز دادن

جان کلام اصل مطلب

جان کندن رنج بسیار بردن، با سختی فراوان کاری را انجام دادن

جا نماز سجاده، فرش کوچکی که بر آن نماز می خوانند

جانماز آب کشیدن تظاهر به پرهیزکاری کردن، خود را بی گناه وانمودن

جان من و جان شما سوگند به جان من و شما

جانمی کلمه ای که در مقام خوش آمد و تقدیر از کسی می گویند

جانور کرم شکم و معده

جا نیاوردن کسی را نشناختن

جاهل جوان، نادان

جاهل پسند چیزی که جوان ( جاهل ) آن را می پسندد

جای ارزن نبودن بسیار شلوغ بودن، جای سورن انداختن نبودن، سگ صاحبش را نشناختن

جای پا اثر، نشانه، رد

جای دشمن کنایه از نشیمنگاه، ماتحت

جای سفت وضعیت سخت

جای سوزن انداختن نبودن پر بودن، بسیار شلوغ بودن

جای شکرش باقی است باید سپاس داشت که از این بد تر نشده است

جای کسی را خالی کردن در جایی از کسی یاد کردن و آرزو کردن که کاش می بود

جای کلاه سر آوردن آن قدر ضعیف کش بودن که که اگر از او کلاه کسی را بخواهند سر او را به درگاه برد

جای مهر گذاشتن چیزی را به عمد در جایی گذاشتن تا به آن بهانه دوباره به آن جا آمدن

جایی مستراح، توالت

جایی را جارو کردن همه ی موجودی جایی را با خود بردن

جایی که عرب نی انداخت جایی پرت که در آن جا خبری از کسی نمی آید

جبهه میدان جنگ

جببه گرفتن در مقابل کسی با کسی مخالفت کردن، در برابر کسی مقاومت کردن

جبهه ی جنگ میدان جنگ

جَخ تازه، هنوز، فوقش

جَخت متضاد صبر

جَخت آمدن دومین عطسه که با آن به کار ادامه می دهند (متضاد صبری که با عطسه ی نخست می کنند)

جدا جدا یکی یکی، جداگانه

جد کمر زده در نفرین به سید می گویند، یعنی جدش او را به سزایش برساند

جد و آباد آبا و اجداد، پدر و پدر بزرگان

جد و آباد درآوردن و گفتن دشنام دادن، ناسزا گفتن

جد و آباد کسی را گفتن آبا و اجداد کسی را دشنام دادن

جدول کشی خط کشی و شبکه بندی

جَر پیچ و خم راه

جِر اوقات تلخی، لج

جَرّ کشمکش دعوا

جرات دادن دل دادن، دلیر کردن

جرات داشتن دلیر بودن، جسارت داشتن

جرات کردن گستاخی کردن، دلیری کردن

جِر آمدن اوقات تلخ شدن، زیر مقررات بازی زدن

جِر انداختن کسی را اوقات کسی را تلخ کردن، خشمگین کردن کسی

جراندن جر دادن، پاره کردن

جُربزه قدرت، توانایی

جِر جِر کردن چیزی را پاره پاره و ریز کردن، مانند کاغذ و پارچه

جِر خوردگی بریدگی، پارگی

جِر خوردن پاره شدن

جِر دادن پاره کردن، در مقام تهدید نیز می گویند

جرز شکاف میان دو بخش دیوار، ستون، بلند بی مصرف

جِر زدن دبه درآوردن، گردن نگرفتن، تقلب کردن در بازی

جِر زن کسی که در بازی یا کاری دبه در می آورد

جِر گرفتن کسی را اوقات کسی تلخ شدن

جِرم ته نشست هر چیز، آن چه از دود چسبنده بماند

جِرِ ِنگ جِرِ ِنگ صدای برخورد چیزهای فلزی

جرنگی نقد، یکجا، یک کاسه

جرواجر کردن پاره پاره کردن

جر و بحث مجادله ی شدید گفتاری

جر و بحث کردن مجادله را به درازا کشاندن

جریحه دار زخمی، دل شکسته، رنجیده

جریحه دار شدن زخمی شدن، دل شکسته شدن، رنجیده شدن

جریحه دار کردن زخمی کردن، رنجاندن، دل شکستن

جَری شدن خشمگین شدن، جسور شدن

جَری کردن رو. دادن، گستاخ کردن

جرینگ صدای سکه های پول

جِز صدای تماس آب با آتش، صدای تف دادن چیزی در روغن

جزاندن آزار و اذیت کردن

جزیی فروش کسی که که کالا را در اندازه های کوچک می فروشد

جز جگر سوختگی دل بر اثر اندوه و مصیبت

جز جگر زدن نفرینی است به معنی به بلا گرفتار شدن، دل سوختن بر اثر اندوه و مصیبت

جز جگر زده نفرینی است به معنی دل سوخته بر اثر اندوه و مصیبت، گرفتار به بلا

جز زدن ناله و زاری کردن

جزغاله سوخته، زغال شده

جزغاله شدن سخت سوختن، زغال شدن

جز و وز اظهار عجز و ناراحتی، شرح غم و اندوه، صدای سوختن چیزی

جز و ولز نگا. جز و وز

جزوه کتابچه، دفترچه

جزوه دان آن چه که دفترچه و کتابچه را در آن می گذارند

جزوه کش کسی که در مجالس ترحیم جزوه های قرآن را پخش می کند

جست زدن پریدن، خیز برداشتن

جُستن چیز گمشده را یافتن

جَستن چشم پریدن پلک چشم

جسته جسته یواش یواش، کم کم، به تدریج

جسته دوزی نوعی دوختن

جسته گریخته گاه گاه، اتفاقی

جشن گرفتن سور بر پا کردن

جشنواره جشن فزهنگی، فستیوال

جعبه تقسیم فابی سرپوش دار که محل تقسیم انشعاب های الکتریکی است و دست رسی به سیم های فاز و نول در آن جا ضروری است

جعبه دنده دستگاهی در اتوموبیل شامل چندین چرخ دنده برای تغییر سرعت و جهت حرکت

جعبه ی هزار پیشه جعبه ای که در آن بشقاب و استکان و قوری و کارد و چنگال و قنددان و فنجان و غیره هر یک جای مخصوص دارد و در سفر همراه می برند

جعفر خان از فرنگ برگشته فرد کم مایه ای که فضل فروشی کند و چند واژه ی بیگانه را نیز چاشنی کلام خود نماید

جُعلق آدم بی سر و پا و بی ادب

جغ جغ صدای به هم خوردن چند چیز، صدای همهمه

جغجغه بازیچه ای برای کودکان که چون آن را به حرکت در آورند صدا می کند

جَغُل مغل شکمبه، سیرابی

جِغله آدم کوچک و ریزاندام ولی زرنگ و ناقلا

جغور بغور جگر و دل و قلوه ی گاو یا گوسفند که خرد کرده و با پیاز در روغن سرخ کنند

جفت به هم چسبیده، جا افتاده، مرتب، نر و ماده، دو گاو که برای شخم زدن به کار می برند،

جَفت چوب بست انگور

جفت بودن در جای خود قرار داشتن

جفت جنین جفت نوزاد که پرده و غشای دور جنین است

جفتک لگد حیوان که با هر دو پا بزند، کنایه از خودداری از انجام کاری

جفتک انداختن لگد زدن، از انجام کاری خودداری کردن

جفتک پراندن لگد زدن، بد رفتاری کردن، مخالفت کردن

جفتک چارکش زدن کنایه از جفتک زدن

جفت کردن کفش های کسی بیرون کردن کسی از جایی

جفت کردن صدا با ساز هماهنگ کردن صدای ساز توسط کوک

جفتک زدن نگا. جفتک انداختن

جفتک زن لگد زن

جفت گیری کردن جماع کردن حیوانات

جفت و جلا تکاپو و تلاش، دوز و کلک

جفت و جلا کردن مرتب کردن، حقه جور کردن

جفنگ یاوه، سخن بی هوده، هرزه

جفنگ گفتن یاوه گفتن، هرزه درایی

جفنگیات سخنان یاوه

جک و جانور جانوران موذی مانند عقرب و رطیل و کرم و مانند آن ها

جگر عزیز، عزیز دلم

جگر پاره فرزند، جگر گوشه

جگر خون کردن رنج بسیار دادن

جگر را سرمه کردن دل کسی را سوزاندن، بسیار غم دادن

جگرک نگا. جغور بغور

جگرکی جگر فروش

جگر گوشه فرزند

جگری به رنگ جگر

جُل پوششی که روی اسب و خر می اندازند، لباس کهنه، میوه های بته ی مرده

جلا دادن مفید بودن، شفا دادن، صیقل دادن

جَلَب حقه باز، موذی، تقلبی، زن نا به کار

جلبی حقه بازی، فاحشگی

جَلد چابک، چالاک، کبوتر دست آموز

جَلدی بی درنگ، به چالاکی

جلز نگا. جز

جلز و ولز سوز و گداز

جلف سبک، کسی که حرکات سبک دارد

جلو بُر شدن مورد حمله قرار گرفتن

جل و پلاس اثاثیه ی ناچیز و کم بها

جل و پلاس خود را پهن کردن در جایی اقامت کردن

جل و پلاس کسی را بیرون ریختن کسی را از جایی بیرون کردن

جلو پوزه ی کسی را تیغه گرفتن جلو فضولی های کسی را گرفتن

جلودار کسی بودن از پس کسی بر آمدن، مانع کسی شدن

جلو کسی درآمدن با کسی مقابله کردن، حق کسی را کف دستش گذاشتن

جمال کسی را عشق است کسی را دوست داشتن، دیدار کسی را به فال نیک گرفتن

جُم خوردن تکان خوردن، برای انجام کاری آماده شدن

جمع کردن گرد آوردن

جمع و جور منظم و مرتب

جملگی تمامن، سراسر

جناغ استخوان جلو سینه ی مرغ

جناغ شکستن شرط بندی کردن با جناغ مرغ

جنب و جوش فعالیت، کوشش و تقلا

جن بو داده نوعی دشنام است

جنبه داشتن (یا نداشتن) ظرفیت داشتن (یا نداشتن)، شایستگی داشتن (یا نداشتن)

جنجال هیاهو، داد و فریاد، غوغا

جنجال آفریدن زمینه ای برای هیاهو و آشوب به وجود آوردن

جنجالی آن چه موجب هیاهو شود، آن چه بر سر زبان ها افتد

جن زدگی دیوانه شدن، از حال طبیعی خارج شدن

جن زده دیوانه

جنس کالا، کالای قاچاق، مواد مخدر مانند هرویین، تریاک و مانند آن ها

جنس بد بیخ ریش صاحبش کالای بد به فروشنده اش باز می گردد

جنس کسی خرده شیشه برداشتن آب زیر کاه بودن، حقه باز بودن

جنسی آن چه که به سکس مربوط باشد

جُنگ کتابی که نوشته های گوناگون از نویسندگان گوناگون در آن باشد

جنگ حیدری و نعمتی جنگ میان دو تن یا دو دسته

جنگ زرگری دعوای دروغین، جنگ مصلحتی

جنگل مولا جایی بی نطم و ترتیب، شهر بی قانون

جواب دندان شکن جواب قاطع و صریح

جواب دوپهلو جواب نامشخص و مبهم

جواب سربالا جواب منفی، جواب طفره آمیز

جواب کردن به کار کسی پایان دادن، از کار اخراج کردن

جواب گو مسئول، آن چه یا آن که با امری مقابله می کند

جوال پنبه آوردن حرص و طمع زیاد داشتن، میل و علاقه ی فراوان داشتن

جوال رفتن با کسی با کسی درافتادن

جوان مرگ شدن در جوانی مردن

جوان مرگ شده نفرینی است به شخص جوان

جوجه خروس جوان تازه به دوران رسیده

جوجه خوردن مرفه بودن، در ناز و نعمت زیستن

جوجه فکلی تازه کار و نا آزموده

جوجه مشدی تازه کار و نا آشنا با آداب و رموز مشدی گری

جوخه کوچک ترین یگان نظامی شامل هشت نفر

جوخه ی آتش جوخه ای که مامور تیراندازی است

جوخه ی اعدام جوخه ای که محکوم به اعدام را تیرباران می کند

جود یهودی، حهود

جود بازی درآوردن ننه من غریبم بازی درآوردن، از امری که ترسناک نیست اظهار وحشت کردن

جور هم طراز، اخت، هم زبان

جوراب شلواری جوراب همراه با شلواری از همان جنس و چسبیده به آن

جوراجور دارای انواع گوناگون

جور آمدن اجزای لازم کاری با یکدیگر سازگار آمدن

جور به جور نگا. جوراجور

جور در آمدن نگا. جور آمدن

جور شدن اخت شدن، انس گرفتن، هماهنگ شدن

جور کردن یکسان کردن، فراهم کردن

جور کسی را کشیدن کاری را به جای کسی برای او کردن

جوز علی نامی با تحقیر برای صدا زدن کسی

جوش آمدن به خشم آمدن، کج خلقی سخت کردن

جوش آوردن نگا. جوش آمدن

جوشانده دارویی که آن را در آب می جوشانند و عصاره ی آن را به بیمار می دهند

جوش خوردن لحیم شدن، به هم پیوستن، معاشرت کردن با دیگران

جوش خوردن معامله انجام شدن معامله، منعقد شدن قرارداد

جوش خوردن زخم به هم آمدن سر زخم و پوست نو آوردن

جوش زدن عصبانی شدن، داد و فریاد بیجا زدن

جوش زدن دل نگران و مضطرب بودن، در دلهره به سر بردن

جوش جوانی جوشی که بر صورت یا کمر جوان ها می زند، جوش غرور

جوشکار کسی که قطعات فلزی را به هم جوش می دهد

جوشکاری جوش دادن قطعات فلزی

جوشی تند مزاج، زود خشم، عصبانی

جوشیدن با کسی با کسی انس و الفت گرفتن، با اخلاق کسی جور درآمدن

جوشیدن دل ( مثل سیر و سرکه) بسیار دلواپس و نگران بودن

جوشی شدن عصبانی شدن

جوشی کردن خود خود را عصبانی کردن

جوغ جوی آب

جوکی مرتاض هندی، آدم لاغر و مردنی، آدم معتاد و مریض

جو گندم جویی که به گندم شباهت دارد، یک در میان بودن دو چیز

جو گندمی مویی که تک تک سفید شده است، موی سیاه و سفید

جون جونی نگا. جان جانی

جوی خون راه انداختن کشتار بسیار کردن

حهاز کشتی بزرگ

جهان پهلوان بزرگ ترین پهلوان دنیا، پهلوان جهان

جهل کردن در انکار چیزی پافشاری کردن

جهنم کلامی که آن را به هنگام بی اهمیت دانستن چیزی می گویند

جهنم دره جای نامناسب و عذاب دهنده

جهود یهودی، مقتصد

جهیز اسباب خانه و زندگی که عروس به خانه ی شوهر می برد

جهیزیه نگا. جهیز

جیب بر دزدی که در جیب دیگران دست می برد

جیب بری دست بردن در جیب دیگران به قصد دزدی، شارلاتانی، حقه بازی

جیب خالی پز عالی کسی که در عین تهی دستی افاده دارد و خودش را با ظاهرسازی بگیرد

جیب کسی را خالی کردن پول های کسی را ربودن

جیب کسی را زدن محتوای جیب کسی را ربودن

جیب کسی سوراخ بودن ولخرج بودن، غالبن پولی در جیب نداشتن

جیب کَن کسی که کارش اخاذی و تلکه است، کسی که دیگران را می دوشد

جیب کنی اخاذی، به خرج انداختن دیگران

جیبی قابل گنجاندن در جیب، مربوط به جیب

جی جی خار پشت، جوجه تیغی

جی جی باجی صمیمیت بسیار زیاد ولی غیر واقعی

جیر جیر سر و صدا، فریاد بی هوده، آواز گنجشک و برخی حشرات

جیر جیرک آدم پر سر و صدا، اهل داد و فریاد

جیر جیر کردن داد و فریاد عاجزانه کردن برای میانجی طلبی

جیر و ویر داد و بی داد، سر و صدا، نوعی خوراک که از اسفناج پخته و تخم مرغ می پزند

جیر و ویر راه انداختن داد و فریاد راه انداختن

جیره سهم معین

جیره بندی سهم بندی

جیره خوار کسی که از جایی یا کسی جیره و مزد دریافت می کند، مامور

جیره ی کسی را روی یخ نوشتن و جلو آفتاب گذاشتن با کسی دشمنی کردن

جیز اسم صوت در زبان کودکان به معنی سوختن

جیز رفتن کش رفتن، دزدیدن چیزهای کم ارزش

جیز شدن سوختن در زبان کودکان

جیز کردن سوراندن به زبان کودکان

جیز گر ربا خوار، کسی که از دیگران برای دادن مکان غیرقانونی پول می گیرد

جیزگر خانه محل رباخواری و قرض دادن پول در برابر اموال منقول

جیش ادرار در زبان کودکان

جیغ فریاد، صدای نازک و بلند

جیغ جیغو اهل داد و فریاد، پر سر و صدا

جیغ زدن فریاد کشیدن، داد زدن

جیغ کشیدن نگا. جیغ زدن

جیغ و داد داد و فریاد

جیغ و ویغ داد و فریاد

جیک صدا، آواز

جیک جیک آواز پرندگان، سخنی که فهمیده نمی شود

جیک جیک کردن غرغر کردن، جویده جویده حرف زدن

جیک در نیاوردن صدایی در اعتراض بر نیاوردن، کم ترین اعتراضی نکردن

جیک زدن اعتراض کردن، صدا در آوردن

جیک و بیک دو روی قاپ، دوستی صمیمی

جیک و بیک کسی را دانستن دانستن همه ی اسرار کسی

جیگر نگا. جگر، خطابی میان دوستان صمیمی به معنی عزیزم، عزیز دلم

جیم الف جا آدم ریزه میزه

جیم شدن بدون سر و صدا فرار کردن

شماره ی نوشته : ١ / ۰

زبان فارسی، تاریخ، نوزایی و فراگیری آن

برپایه ی آزموده ها می توان گفت که فراگیری زبان فارسی برای بسیاری از ایرانیان، پس از بیرون آمدن از دامان مادر، در روند آموزش های نا بسامان ِ پس از آن، به بیراهه می افتد و مگر برای برخی از آنان، که به نسبت اندک هستند، برای بسیاری دیگر ( اگر چه حتا از آموزش ها و آگاهی های ویژه ی دیگری برای کسب و کار خود برخوردار می گردند) به روی کاغذ آوردن اندیشه چندان دشوار می گردد که از نوشتن حتا درباره ی یک موضوع ساده به فارسی، که به آسانی دریافت شدنی باشد، باز می مانند.

نمی توان ادعا کرد که این وضعیت ویژه ی ایران و ایرانیان است و در زبان دیگری نمونه ندارد، لیکن با پردلی می توان گفت که این دشواری اکنون در زبان فارسی و نزد ایرانیان برجستگی ویژه ای یافته است.

دلایل پدید آمدن این وضعیتِ ناخوشایند البته گوناگون است و بستگی به زبان فارسی ندارد که زبانی بسیار پرمایه و توانا است. به گفته ی دکتر پرویز ناتل خانلری « ناتوانی زبان، ناتوانی کسانی است که به آن سخن می گویند». این وضعیت در واقع دستپخت آنانی است که در حق این زبان کوتاهی های فراوان می کنند و حساسیتی نسبت به نابسامانی های تحمیل شده به آن از خود نشان نمی دهند.

به بیان دقیق تر، مستول اصلی چون این وضعیتی، نه تنها آن قلم به دستانی هستند که نا مسئولانه و به شیوه ی سنتی، برای فضل فروشی، از به کارگیری واژه ها و عبارات بیگانه ای که برابرهای آن ها در زبان فارسی رایج و یا ساختنی است، پرهیز نمی کنند، بلکه آنانی نیز هستند که توانایی انجام اصلاحات لازم در پهنه ی آموزش زبان فارسی، تشویق برای به کارگیری و نیرومندسازی آن، و نیز ایجاد حساسیت در برابر کژروی های املایی و انشایی دراین زبان را دارند، اما به دلایلی که در نوشته های بعدی روشن می گردد از انجام آن سرباز می زنند.

فراگیری درست و بسامان زبان فارسی روندی زمان گیر و دیرانجام دارد و به دگرگون سازی بنیادی آموزش زبان، از همان آعاز کودکی و نوجوانی و پشتیبانی و تشویق جدی مسئولان در سراسر رده های آموزشی و قلمرو های نگارشی، نیازمند است.

افزون بر این ها، هیچ فراگشت و رشد فرهنگی نیز پیش از فراهم شدن زمینه های لازم عینی و ذهنی آن رخ نخواهد داد. نگاهی به روند آخرین دوره ی نوزایی در زبان و ادبیات فارسی که از دست کم ١۰۰- ۹۰ سال پیش تا کنون، بر پایه ی رشد ناگزیر مناسبات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جامعه ی ایران، به ویژه پس از انقلاب مشروطه، ادامه دارد، نمایانگر آن است که امروز کشور ایران در ادامه ی ناگزیر دگرگونی های عینی و فراگشت جامعه ی خود ، به همخوانی و همپایی ِ به تر زمینه های ذهنی جامعه و زبان خود نیازمند است.

جوانان ما امروز تشنگی کنجکاوی خود را، نه با ادبیات ناب گذشتگان، و نه با یاوه گویی های برخی متجددنما، می توانند آرام نمایند. وظیفه ی تاریخی ما و هم اندیشان ما به سهم خود، نمایاندن توانایی های گذشتگان، توشه ی راه ساختن ِ تجارب آنان و راهنمایی و یاری به نسل مشتاق در کوشش او برای یافتن راه حقیقی تکامل آینده ی انسان هاست و یکی از افزارهای ما در این کار، زبان مادری ماست که همچون هر زبان دیگری اگر توانا و نیرومند باشد و بتواند هر آن چه را که این تکامل بدان نیازمند است، به خوبی و به درستی بنمایاند، توشه ی راه و از پیش شرط های ضرور برای حرکت در جاده های رشد و پیشرفت است.

در تارنمای ما، مقالات بلند بالا درباره ی فتح جوشقان، عشق ورزی یوسف و زلیخا، پژوهش های تازه در باره ی خانه ی ابوالمظفر عبدالجبار، ناله ها و گدابازی های شاعران بی ذوق و بی هوده نویسی نویسندگان نام جو، به هیچ روی دیده نخواهد شد. صفحات تارنمای ما میدان جنگ های قلمی دسته های حیدری و نعمتی که با یکدیگر خرده حساب دارند، نیست و سرانجام، تارنمای ما برای یک مشت بیکاره ی شکم سیر نیست که درآن حال که هزاران هزار تن از مردم ستم دیده ی ما به نان شب نیارمندند، در پناه حامیان خود در امن و امان نشسته و دو غزل از حافظ را از بر کرده و آن را به نام معلومات، گنجینه ی ناندانی خود کرده اند، اگر کسی بپرسد، اگر تارنمای آریا ادیب این مطالب را ندارد پس چه دارد ؟ ما با او کاری نداریم. ما تارنمای زبان و ادبیات فارسی را برای دیگران، یعنی آنانی که می دانند تمدن بشر امروزی بسیار فراتر از این فلاکت هاست، می نویسیم.

ما در این تارنما ، از یک سو کوشش خواهیم کرد تا سهمی به اندازه ی توانانی خود در طرح مساله ی ضرورت همخوانی ِ شرایط ذهنی جامعه و از جمله زبان فارسی، با دگرگونی های ناگزیر عینی در جامعه ی ایران، بر عهده بگیریم و از سوی دیگر خواهیم کوشید تا با آموزش درست و آسان ِ زبان فارسی و آشنایی دادن بیش تر با امکانات بی کران این زبان، به آسان سازی و سامانمندی کاربرد آن یاری برسانیم.

تارنمای زبان و ادبیات فارسی (آریا ادیب) در کاربرد زبان و شیوه ی نگارش خود و درست نویسی، پای بند به آیین های محافظه کارانه نیست و با پرهیز از فرنگی مآبی و عربی مآبی از یک سو و دوری از فرنگی ستیزی و عربی ستیزی از سوی دیگر، به جای خود و در آن جا که به توانمندی و غنای زبان فارسی ( که مراد ماست) یاری می رسد، از واژه های هنوز دقیق تر و رساتر فرنگی و عربی نیز بهره خواهد گرفت. مراد ما رعایت دقت، درست نویسی و ساده نویسی است تا توده های هر چه بیش تری بتوانند از مطالب آن بهره بگیرند.

ما با بهره گرفتن از اندیشه و آگاهی دانشمندان و صاحب نظران بنام و با برقراری پیوند با دوست داران زبان فارسی و بازتاب نظرات آنان، و با دادن آگاهی های همه سویه پیرامون زبان و ادب فارسی و نمایش جوانب گوناگون نوزایی و نوسازی در آن، در کنار بازگفت ظرایف و توانایی های این زبان و نیز نشان دادن ایرادات و نارسایی های پدید آمده در آن، خواهیم کوشید تا ضرورت رشد و هرچه نیرومند تر ساختن زبان فارسی را از دیدگاه های فرهنگی، اجتماعی و سیاسی نیز مستدل نمائیم.

خواست ما از گشودن این صفحه، نه پدیدآوردن جایی برای دادن تنها احکام و آگاهی های روشنفکرانه و آکادمیک درباره ی زبان فارسی، بلکه از جمله فراهم آوردن میدانی برای طرح آن مسائل گرهی در زبان فارسی است که بررسی و روشن نمودن آن ها به نیرومند تر گردیدن و همپا شدن هرچه بیش تر زبان فارسی با کاروان دانش و فرهنگ و تمدن جهانی یاری می رساند.

مراد ما، انجام گفت و گوهای جان دار، پرشور و پرمایه در میان آن کسانی است که پیرامون بخش های گوناگون قلمرو زبان فارسی آگاهی های ارزشمند دارند و برای از میان برداشتن سدهایی که بر سر راه رشد طبیعی این زبان قرار گرفته است، چاره و تدبیری می شناسند.

این عزیزان اگر همت کرده و با طرح نظرات خود پیرامون هر کدام از موضوعات دسته بندی شده در این تارنما، یا پیرامون هر موضوعی که خود پیشنهاد می کنند، به رشد آن شرط ذهنی ضرور که در بالاتر از آن یاد کردیم، یاری برسانند، در حقیقت وظیفه ی میهنی خویش را انجام داده و دِین خود را به مردم شان پرداخته اند. ایدون باد آریا ادیب

مقالات نهاده شده در این تارنما در یک نگاه :

خوانندگان ما یرای خواندن نوشته های این تارنما می توانند آن ها را یا در آرشیو موضوعی بیابند

و یا در پایین ستون آرشیو موضوعی، هر نوشنه را از ( فهرست همه ی نوشته های تارنما )، مستقیمن فراخوانده و بخوانند.

١ – سرگذشت زبان فارسی

● سرگذشت زبان فارسی ، جلال خالقی مطلق

● درباره ی فقر فرهنگی مهاجمان به زبان فارسی . دکتر جلال متینی

۲ – دگرگونی های تاریخی در زبان فارسی (Semantics)

● زبان و جامعه . دکتر پرویز ناتل خانلری

● تاثیرات زبان عربی در پیدایش زبان دری و شعر عروضی فارسی

( تکامل ادب فارسی در دوران پس از اسلام )

احسان طبری

٣ – جایگاه سیاسی و مسائل امروز زبان فارسی

● پیرامون جایگاه سیاسی زبان فارسی . آریا ادیب

● مشکلات کنونی زبان فارسی و راه های حل آن ها احسان طبری

● آسیب دیدگی های زبان فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری

۴ – ادبیات فارسی ( گفتارهای عمومی )

● ادبیات فارسی ملک الشعرای بهار

● ادبیات عامیانه ی ایران مهران افشاری

● نخستین نسل ادبیات داستانی ایران محمد بهارلو

● شعر شناسی ملک الشعرای بهار

● درباره ی شعر و شاعر احسان طبری

● سخنی درباره ی شعر (فارسی) احسان طبری

● درباره ی نقد شعر (چه گونگی نقد شعر نو ) احسان طبری

۵ – دستور زبان و آیین درست نویسی فارسی

● درباره ی فارسی نویسی . ناصر پور پیرار

● بزرگ سازی و کوچک سازی ِ واژه ها در زبان فارسی . احسان طیری

● نکته هایی از درست نویسی زبان فارسی آریا ادیب

(درباره ی : فعل «بایستن» / «است» و «هست» / «گفتی» و «گویی» / صفت ساده و صفت مفعولی / دراز نویسی / «بر علیه» / نشانه های نگارشی / گرایش به حذف حرف اضافه / اضافه کردن «ی» در حالت اضافه / گذاشتن و گزاردن، دسته ها و انواع به کارگیری های نادرست واژه ها و عبارات در زبان فارسی، . . . . . . . . )

● غلط های مشهور املایی و دستوری زبان فارسی دکتر سعید نفیسی

مهدی پرتوی آملی

محمد نبی عظیمی

● پاک سازی زبان فارسی از قاعده های دستوری

زبان عربی محمد پروین گنابادی

۶– خط فارسی

● درباره ی تغییر خط فارسی. دکتر پرویز ناتل خانلری

● شیوه ی خط فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسئله ی اصلاح خط فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری

● درباره ی اصلاح خط فارسی . دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسئله ی خط . احسان طبری

۷ – زبان عامیانه ، کنایات و اصطلاحات زبان فارسی آریا ادیب

● حروف آ و الف

● حرف ب

● حرف پ

● حرف ت

۸ – کالبد شکافی واژه های زبان فارسی (Etimology)

● بحثی درباره ی « موشک » و « رزمایش » رستم جمشیدی

● « آیین » و « دین » مجتبا آقایی

● دگرگردی واژه ها در سیر زمان دکتر فریدون جنیدی

(درباره ی واژه های « باد »، « کمر »، « کمربند »، « افسوس »،

« پرستیدن » (و مشتقات آن)، واژه های «زن»، «بانو» و «دوشیزه»، « آریا»، «ایران» و «اوستا»)

● در جست و جوی حل معمای واژه های «تات»، «تاجیک» و «تازی» دکتر یحیا ذکا

● درباره ی واژه ی «کردن»، پسوندهای مکان ِ ساخته شده از آن

و نام شهر «کرمان» دکتر فریدون جنیدی

● درباره ی ریشه ی فارسی واژه ی عشق محمد حیدری ملایری

۹– ریشه های تاریخی اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی

● ریشه های تاریخی اصطلاحات و ضرب المثل های فارسی. آریا ادیب

مهدی پرتوی آملی

( آب از سرچشمه گل آلود است، آب پاکی روی دست کسی ریختن، آب زیر کاه، آبشان از یک جوی نمی گذرد، آتش بیار معرکه، آفتابی شدن، از بیخ عرب شدن، انگار از دماغ فیل افتاده، از کوره در رفتن، از کیسه ی خلیفه بخشیدن، الکی، با آب حمام دوست گرفتن، باج ندادن به شغال، باج سبیل، باد آورده را باد می برد، بادنجان دور قاب چیدن، برو آن جا که عرب نی انداخت، بز بیاری، بل گرفتن، به مشروطه اش رسید، بند را آب دادن، به رخ کشیدن، پارتی بازی، پته اش روی آب افتاد، پدرت را در می آورم، پدر سوخته، پهلوان پنبه، پنبه ی کسی را زدن، تعارف شاه عبدالعظیمی، جنگ زرگری، جور کسی را کشیدن، جیم شدن، چشم روشنی، چوب توی آستین کسی کردن، حاجی حاجی مکه، حاشیه رفتن، به کرسی نشاندن حرف، حرف مفت، حقه بازی، حمام زنانه، حیدری و نعمتی، خاک بر سر، . . . )

١۰– واژه نامه ی بیگانه – فارسی آریا ادیب

● از حرف آ تا ش

● از حرف ص تا ی

١١– هنر ترجمه و مسایل آن

● چه گونگی واگویی و نوشتن نام های بیگانه در فارسی دکتر پرویز ناتل خانلری

● مسائل واژه سازی داریوش آشوری

● توانایی زبان فارسی در واژه سازی دکتر محمود حسابی

● اصول و ضوابط واژه‌گزينی فرهنگستان زبان و ادب فارسی

● نگاهی به برخی از مسائل ترجمه در ایران علیزضا سمیعی

١۲– دیدگاه ها

● حتا مثلن خاهر : سه پیشنهاد نگارشی افشین دشتی

● سنت دیرینه ی واژه پردازی پارسی رستم جمشیدی

● در آشپزخانه ی زبان فارسی از ۴ دیواری

(در باره ی کاربرد فعل «خوردن» در زبان فارسی)

١٣– آیا می دانستید که . . . ؟

● دانستنی های گوناگون از زبان و ادبیات فارسی آریا ادیب

بخش نخست تا شماره ی ٣۸

بخش دوم از شماره ی ٣۹ به بعد

١۴- ابزار کار ادبی

● ابزار کار ادبی ( پیش گفتار ) آریا ادیب

● آشنایی با اصطلاحات ادبی آریا ادیب

● علم بدیع ( آرایه های ادبی ) آریا ادیب

● علم بیان آریا ادیب

● مکتب های ادبی و هنری آریا ادیب

● جایزه های ادبی و به ترین آثار ادبی

جایزه گرفته در ایران و جهان آریا ادیب

١۵- بررسی های ادبی

● ادب شناسی (سبک شناسی) " علویه خانم " ناصر موذن

● در حست و جوی " سر ّ " حافظ احسان طبری

● نگاهی به کتاب شعر متعهد ایران سعید سلطانی

١۶ – تاریخ ادبیات کلاسیک ( خواهد آمد )

١۷-- تاریخ ادبیات معاصر

بخش نخست: از دوران مشروطیت تا سال ١٣۰۰ خورشیدی

● ویژگی های نوژایی ادبی در دوران مشروطه دکتر یعقوب آژند

● سرگذشت نثر معاصر ( خواهد آمد ) محمد علی سپانلو

◙ ◙ ◙

یادداشتی پیرامون نوشته های بهره گرفته در این تارنما:

برخی از مقاله های ارزشمندی که ما را در کار آشناسازی ِ دوست داران زبان و ادب فارسی با گوشه وکنار شگفت آور این زبان و ادبیات یاری می رساند، و از این رو برای نوشته شدن در این تارنما برگزیده می شود، در بخش هایی از خود، یه موضوع مورد نظر ما مربوط نمی گردد و یا با آیین دستوری و درست نویسی فارسی همساز نیست.

از آن جا که ما از یک سو به شرف ادبی و اصل فرهنگی در نامیدن نویسنده و منابع بهره گرفته پای بند هستیم و از سوی دیگر در برابر خوانندگان خود برای آسان فهمی، درست خوانی و درست نویسی فارسی اندریافت مسئولیت داریم، برخود روا می داریم که این گونه مقالات را به اندازه ی مورد نیاز کوتاه نموده و آن ها را نیز ار نادرستی های املایی و دستوری، اگر هست، پاک سازیم، با آیین درست نویسی فارسی، اگر نیست، همساز نماییم و واژه ها و عبارات پیچیده یا کنارنهاده ی بیگانه را نیز از آن ها دور ساخته و برابرهای جاری و جاافتاده ی فارسی ِ آن ها را به کار بگیریم. خوانندگان ما اگر خواستار خواندن این مقالات در اندازه یا شکل نخستین اشان باشند ، با داشتن نام و نشانی آن ها، به آسانی می توانند به این نوشته ها دست یافته و آن ها را بخوانند.

نوشته های تارنمای آریا ادیب را نیز که اکنون برخی از تارنماهای آماده خوار با چشم فرو بستن بر نخستین اصل فرهنگی ِ پذیرفته شده در سراسر جهان، بدون نامیدن تارنمای ما، زینت صفحات خود نموده و با این کار عیار خود را به نمایش گذاشته اند، خوانندگان ما خود بی گمان از شیوه ی بخش بندی و نمایش مطالب و آیین نگارشی ما به آسانی تمیز داده و باز می شناسند. با سپاس، آریا ادیب.

شماره ی نوشته : ۷ / ١۴

تدوین : آریا ادیب

جایره های ادبی

( به ترین آثار ادبی جایزه گرفته در ایران و جهان )

جایزه ادبی افتخاری است که توسط نهادهای دولتی, فرهنگستان‌ها, انجمن‌های ادبی, بنیادها و یا اشخاص منفرد به آثار ادبی برگزیده شده داده می‌شود. اغلب این جایزه ها سالیانه است که با مبلغی پول, گردن‌آویز و یا بورس همراه است. این جایزه ها برحسب اشخاصی که آن ها را دریافت می کنند به دو دسته ی «ملی» و «بین‌المللی» تقسیم می‌شوند.

برخی از جایزه هایی که اکنون در ایران داده می شود عبارت است از :

·جایزه ی کتاب سال جمهوری اسلامی ایران
·جایزه ی مهرگان ادب
·جایزه ی هوشنگ گلشیری
·جایزه ی شعر کارنامه
·جایزه ی انجمن قلم ایران
·جایزه ی یلدا
·جایزه ی روزی روزگاری

·جایزه ی ادبی واو

●جایزه ی هوشنگ گلشیری، جایزه‌ای است ادبی که توسط بنیاد گلشیری سالانه به آثار انتشار یافته در ایران در زمینه ی ادبیات داستانی به زبان فارسی اعطا می‌شود.

هوشنگ گلشیری در سال ۱۳۷۸ تصمیم گرفته بود که جایزه ی به ترین رمان و مجموعه ی داستان سال را بنیاد نهد. وی گفت و گو هایی نیز برای جلب همکاری دیگران انجام داد و در آغاز بر آن بود که این جایزه را «شهرزاد» یا «هدایت» نام‌گذاری کند، اما با آغاز بیماری‌اش در اواخر سال ۱۳۷۸، طرح او نیمه‌کاره ماند.

در هفتمین روز درگذشت هوشنگ گلشیری در امامزاده طاهر اعلام شد که بنیادی به نام او تاسیس خواهد شد و این بنیاد هر سال جایزه ای به ‌نام هوشنگ گلشیری در زمینه ی ادبیات داستانی، به زبان فارسی و انتشار یافته در ایران، اهدا خواهد کرد که این کار از سال ١٣۸۰ آغاز گردید.

بنیاد هوشنگ گلشیری در پاییز هر سال جایزه ی خود را در چهار بخش به آثار منتشر شده در سال پیش اهدا می‌کند:

١- به ترین رمان

۲- به ترین مجموعه ی داستان

٣- به ترین رمان اول

۴- به ترین مجموعه داستان اول

منظور از اول، نخستین اثر منتشر شده ی نویسندگانی است که پیش از آن رمان یا مجموعه، داستانی از خود منتشر نکرده اند.

جایزه ی هوشنگ گلشیری شامل تندیس، لوح تقدیر و جایزه ی نقدی است که در مراسمی به برندگان اهدا می‌شود. مبلغ نقدی به ترین رمان و به ترین مجموعه ی داستان هر یک ده میلیون ریال و جایزه ی نقدی به ترین رمان اول و به ترین مجموعه ی داستان اول هر یک پنج میلیون ریال است.

تک داستان‌هایی نیز که به نظر داوران در میان مجموعه ی داستان‌ها از درخشش ویژه ای برخوردار هستند، در این بنیاد برگزیده می شوند.

داستان‌های برگزیده ی هیئت داوران توسط بنیاد هر سال در مجموعه‌ای به نام "نقش " نیز با رعایت حقوق مولفان آن‌ها منتشر می‌شود.

برندگان جایزه های هوشنگ گلشیری تا کنون عبارتند از :

● دوره ی نخست: ۱۳۸۰

به ترین رمان : درخت انجیر معابد، احمد محمود، انتشارات معین

به ترین رمان اول : انگار گفته بودی لیلی، سپیده شاملو، نشر مرکز

به ترین مجموعه داستان : تمام زمستان مرا گرم کن، علی خدایی، نشر مرکز

به ترین مجموعه داستان اول : در گریز گم می‌شویم، محمد آصف سلطانزاده، نشر آگه

تک داستان‌های برگزیده ی این سال نیز عبارت بودند از :

·ظهر تابستان، قباد آذرآیین، از مجموعه ی شراره بلند، انتشارات دارینوش

·دلقک به دلقک نمی‌خندد و باز هم غریبه آمد، حسن بنی‌عامری، از مجموعه ی دلقک به دلقک نمی‌خندد، انتشارات نیلوفر

·انار بانو و پسرهایش، بزرگ بانوی روح منو درخت گلابی، گلی ترقی، از مجموعه ی جایی دیگر، انتشارات نیلوفر

·شب در نخلستان، صمد طاهری، از مجموعهُ سنگ و سپر، انتشارات ماریه

·ساعت هشت و ده دقیقه و کاش یاسمن در زمستان می‌مرد، سعید عباسپور، از مجموعه ی بوی تلخ قهوه، انتشارات نقش خورشید

·کجایی ؟، محسن فرجی ، از مجموعه ی یازده دعای بی استجابت، انتشارات ماریه

·پشت حصیر، محمدرضا گودرزی، از مجموعه‌ای به همین نام، انتشارات رسانش

·دوباره از همان خیابان‌ها، مرثیه‌ای برای چمنو یک سرخپوست در آستارا، زنده‌یاد بیژن نجدی، از مجموعه ی دوباره از همان خیابان‌ها، نشر مرکز

·ای کاش می‌شد که ...، اروشا نصرت، از مجموعه ی از لامکان تا این مکان، نشر فرزان

·دوتا نقطه، پیمان هوشمندزاده ، از مجموعه‌ای به همین نام، انتشارات آرویج

● دوره ی دوم : ۱۳۸۱

به ترین رمان : زویا پیرزاد، چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم، مرکز نشر

به ترین رمان اول : رضا قاسمی، همنوایی شبانهٔ ارکستر چوبها، آتیه

به ترین مجموعه داستان : محمدرحیم اخوت، نیمه ی سرگردان ما، نقش خورشید

به ترین مجموعه داستان اول : میترا الیاتی، مادمازل کتی، چشمه و مرجان شیرمحمدی، بعد از آن شب، مرکز نشر

تک داستان‌های برگزیده از مجموعه ی داستان ها :

·مجموعه ی نیمه ی سرگردان ما، نوشته ی محمد رحیم اخوت، داستان‌های در دلم بود و نیمه ی سرگردان من

·مجموعه ی کوهان سیاه و شکوفه ی بهار نارنج، نوشته ی حسن اصغری، داستان یک شاخه

·مجموعه ی مادمازل کتی، نوشتهٔ میترا الیاتی، داستان‌های می‌مانیم توی تاریکی و مادمازل کتی و شمعدانی‌ها

·مجموعه ی هولا هولا، نوشتهٔ ناتاشا امیری، داستان ما سکوت

·مجموعه ی لالایی لیلی، نوشته ی حسن بنی عامری، داستان‌های لالایی لیلی و عکس گرفتن با چشم گنجشک

·مجموعه ی بعد از ردیف درخت‌ها، نوشته ی زهره حکیمی، داستان داستان بی‌انتها

·مجموعه ی بعد از آن شب، نوشته ی مرجان شیرمحمدی، داستان‌های سئانس آخر، یک عدد قبل از خواب، بعد از آن شب و کامواهای رنگی

·مجموعهٔ شکار شبانه، نوشتهٔ صمد طاهری، داستان‌های پنجشنبه‌های بارانی، عکسو شکار شبانه

·مجموعه ی پیاده روی در هوای آزاد، نوشته ی سعید عباسپور، داستان یک گور خالی

·مجموعه ی «زندگی من در سه‌شنبه‌ها اتفاق می‌افتد»، نوشته ی طاهره علوی، داستان‌های حالت اول، شبیه چارلی، مثل همیشه و کیسهٔ کوچک چرمی

·مجموعه ی مثل سایه، مثل آب، نوشته ی محمد کلباسی، داستان اسکلتهای بلور آجین

·مجموعه ی احتمال پرسه و شوخی، نوشته ی یعقوب یادعلی، داستان تیمسارها و دکه

● دوره ی سوم : ۱۳۸۲

برای رمان و رمان اول هیچ اثری برنده اعلام نشد.

به ترین مجموعه داستان : · آفتاب مهتاب نوشته ی شیوا ارسطویی

به ترین مجموعه داستان اول : به صورت مشترک: داستان پاره ی کوچک نوشته ی سهیلا بسکی ، داستان خنده در خانه ی تنهایی نوشته ی بهرام مرادی

تک داستان‌های برگزیده :

.داستان همین، و نه چیزی دیگر از مجموعه ی برادران جمالزاده، نوشته ی احمد اخوت، انتشارات افق

.داستان غذای چینی از مجموعه ی آفتاب مهتاب، نوشته ی شیوا ارسطویی، نشر گیو

.داستان عود از مجموعه ی مراثی بی‌پایان، نوشته ی محمد ایوبی، انتشارات نسیم دانش

.داستان پاره ی پنجم از پاره‌های کوچکتر از مجموعه ی پاره ی کوچک، نوشته ی سهیلا بسکی، انتشارات آگه

.داستان‌های آن سوی دیوار و گل‌های شیراز از مجموعه ی دو دنیا، نوشته ی گلی ترقی، انتشارات نیلوفر

.داستان زنی چای درست می‌کرد از مجموعه ی ساعت پنج برای مردن دیر است، نوشته ی امیرحسن چهلتن، انتشارات نگاه

.داستان آبجی خانم از مجموعه ی سرسلامتی، نوشته ی حمید حمزه، انتشارات نیلا

.داستان روده ی سگ از مجموعه ی صندلی کنار میز، نوشته ی میترا داور، نشر پازینه

.داستان رعنا از مجموعه ی نازلی، نوشته ی منیرو روانی‌پور، نشر قصه

.داستان قبل از تحویل سال از مجموعه ی گاه گرازها، نوشته ی رضا زنگی‌آبادی، نشر همراه

.داستان عبور از مجموعه ی خواب های سربی، نوشته ی بهار صادقی، نشر گیو

.داستان در امتداد پل از مجموعه ی فعلا اسم ندارد، نوشته ی احمد غلامی، نشر افق

.داستان باغ مشیر از مجموعه ی آن طرف خیابان، نوشته ی جعفر مدرس‌صادقی، نشر مرکز

.داستان L از مجموعه ی خنده در تنهایی، نوشته ی بهرام مرادی، نشر اختران

● دوره ی چهارم : ۱۳۸۳

به ترین رمان : ·رمان رود راوی، نوشته ی ابوتراب خسروی.

به ترین مجموعه داستان : باغ ملی نوشته ی کورش اسدی

به ترین رمان اول : چه کسی باور می‌کند رستم، نوشته ی روح‌انگیز شریفیان.

به ترین مجموعه داستان اول : ·مجموعه داستان تک خشت نوشته ی منیرالدین بیروتی و مجموعه داستان نهست نوشته ی ابراهیم دمشناس.

تک داستان‌های برگزیده :

·کورش اسدی، «سان‌شاین»، از مجموعه ی باغ ملی، سالی

·محمد بکایی، «نماز پسین»، از مجموعه ی سر پیچی از پیچ‌های هزارچم، نیلوفر

·منیرالدین بیروتی، «تک خشت»، از مجموعه ی تک خشت، ققنوس

·شهرنوش پارسی‌پور، «گرما در سال صفر»، از مجموعه ی گرما در سال صفر، شیرین

·ابراهیم دم‌شناس، «سر برگشته ی شاعر»، از مجموعه ی نهست، نیم‌نگاه

·محمدآصف سلطانزاده، «نوروز فقط در کابل باصفاست»، از مجموعه ی نوروز فقط در کابل ‏باصفاست، مرکز

·داود غفارزادگان، «پدر گیاه‌شناس من»، از مجموعه ی دختران دلریز، افق

·یوریک کریم‌مسیحی، «طبقه ی همکف»، از مجموعه ی طبقه ی همکف، قصه

·مهرنوش مزارعی، «سنگام»، از مجموعه ی غریبه‌ای در اتاق من، آهنگ دیگر

·شهریار مندنی‌پور، «چکاوک آسمان‌خراش»، از مجموعه ی آبی ماورای بحار

● دوره ی پنجم : ۱۳۸۴

به ترین رمان : رمان آبی تر از گناه، نوشته ی محمد حسینی، و رمان آداب بی قراری، نوشته ی یعقوب یادعلی.

به ترین مجموعه داستان اول : انجیرهای سرخ مزار نوشته ی محمدحسین محمدی، نشر چشمه

به ترین رمان اول : ·رمان ماهی ها در شب می خوابند، نوشته ی سودابه اشرفی، و رمان رنگ کلاغ، نوشته ی فرهاد بردبار.

به ترین مجموعه داستان اول : ·مجموعه داستان عاشقیت در پاورقی نوشته ی مهسا محب علی.

تک داستان‌های برگزیده :

·«چهل و هشت پله» از مجموعه ی آسمان می شوم، پاکسیما مجوزی، انتشارات نقش و نگار

·«مردگان» از مجموعه ی انجیرهای سرخ مزار، محمدحسین محمدی، نشر چشمه

·«طناب» از مجموعه ی اهل هیچ‌جا، زهره حکیمی، انتشارات نیلوفر

·«از ره رسیدن»، از مجموعه ی اینک دانمارک، محمدآصف سلطانزاده، انتشارات نیلوفر

·«با گارد باز»، از مجموعه ی با گارد باز، حسین سناپور، نشر چشمه

·«چقدر این گنجشکها ور می‌زنند»، از مجموعه ی برف و نرگس، ناهید طباطبایی، قطره

·«چرنگ سوخته»، از مجموعه ی بگذریم، بهناز علیپور گسكری، نشر چشمه

·«ستارهٔ ثریا»، از مجموعه ی بلند، کوتاه، اسفندیار آبان، انتشارات اسپندار

·«ماهی فلزی»، از مجموعه ی پایان درخت سیب، نوشین سالاری، انتشارات مروارید

·«یاقوت مقابر»، از مجموعه ی تنها كه می‌مانم، شهلا پروین روح،نشر آگه

·«تو می‌گی من اونو کشتم»، از مجموعه ی تو می‌گی من اونو كشتم، احمد غلامی، نشر افق

·«جوانی یا دسته‌گل دیروز پریروز»، از مجموعه ی دستهگل دیروز پریروز، پوروین محسنیآزاد، نشر ماهریز

·«حاج لفط‌الله، دبلنا»، از مجموعه ی دوپله گودتر، مهیار رشیدیان، نشر قصه

·«تلویزیون»، از مجموعه ی سارای همه، فرشته احمدی، نشر قصه

·«اعتراف‌نوشت»، از مجموعه ی سپیدرود زیر سی و سه پل، كیهان خانجانی، انتشارات فرهنگ ایلیا

·«عاشقیت در پاورقی»، از مجموعه ی عاشقیت در پاورقی، مهسا محب‌علی، نشر چشمه

·«همسایه»، از مجموعه ی کتاب هول، شیوا مقانلو، نشر چشمه

·«قاب شیشه‌ای»، از مجموعه ی گره كور، فرهاد كشوری، انتشارات ققنوس

·«مکث آخر»، از مجموعه یمكث آخر، یونس تراكمه، نشر قصه

·«بازگشت»، از مجموعه ی من قاتل پسرتان هستم، احمد دهقان، نشر افق

·«آقای مشکاتی»، از مجموعه ی هتل مارکوپولو، خسرو دوامی انتشارات نیلوفر

·«کافه»، از مجموعه ی یك جای امن، مرجان شیرمحمدی، نشر مر‌کز

·«کلمه فسخ نمی‌شود، طوبا»، از مجموعه ی یكی از همین روزها، ماریا، محمد حسینی، انتشارات ققنوس

● دوره ی ششم : ۱۳۸۵

به ترین رمان : چهار درد، نوشته ی منیرالدین بیروتی و رویای تبت، نوشته ی فریبا وفی

به ترین رمان اول : اثری معرفی نشد.

به ترین مجموعه داستان : ·مجموعه داستان سمت تاریک کلمات نوشته ی حسین سناپور

به ترین مجموعه داستان اول : ·مجموعه داستان باغ‌های شنی نوشته ی حمیدرضا نجفی.

فهرست تک داستان های برگزیده در این دوره دیزتر خواهد آمد.

● جایزه ی شعر کارنامه ( جایزه شعر امروز ایران )

جایزه معروف شعر در حوزه شعر فارسی است که توسط موسسه ی کارنامه اعطا می‌ شود. جایزه ی شعر کارنامه از سال ١٣۷۹همه ساله با دبیری حافظ موسوی و حضور منوچهر آتشی و جمعی از شاعران برگزار شده است.
مراسم دادن جایزه شعر کارنامه در سال ۱۳۸۴ برگزار نشد و نگار اسکندرفر، سردبیر مجله ی کارنامه، توقیف این مجله را عامل توقف آن اعلام نمود. دوره ی پنجم این جایزه با یک سال تاخیر قرار است در سالمرگ منوچهر آتشی برگزار گردد.
برندگان دو دوره ی جایزه ی شعر کارنامه عبارتند از :

● دوره ی سوم، ۱۳۸۱:

دوربین قدیمی سروده ی عباس صفاری،

روزنامه تبعید سروده ی حسن عالی‌زاده،

من آسمان خودم را سروده‌ام سروده ی سعید صدیق؛

● دوره ی چهارم، ۱۳۸۲:

رامش سروده ی شهین خسروی نژاد،

شعبده‌باز سروده ی حسین مزاجی،

کنار جاده بنفش کودکی‌ام را دیدم سروده ی‌ شهاب مقربین.

جایزه ی بین المللی نوبل ادبیات

جایزه ی نوبل ادبیات یکی از پنج جایزه ی نوبل است که هرسال به عنوان مهم ترین جایزه ی بین المللی ادبیات به نویسنده‌ یا شاعری داده می‌شود که به گفته آلفرد نوبل، بنیاد گذار این جایزه، برجسته ترین اثری را که گرایش آرمان خواهانه دارد نوشته باشد. منظور از اثر معمولن مجموعه ی کارهای ادبی دریافت کننده ی جایزه است، اگرچه در متن مربوط به این جایزه از اثر مشخصی از وی نام برده می شود. برنده ی این جایزه توسط آکادمی سوئد تعیین می‌ شود و نام وی در اوایل اکتبر هرسال اعلام می‌ گردد.

برندگان جایزه ی نوبل ادبیات از آغاز تا کنون عبارتند از :

سال دریافت جایزه، نام نویسنده، کشور

۱۹۰۱، سولی پرودوم، فرانسه

۱۹۰۲، تئودور مومزن، آلمان

۱۹۰۳، بیورنسترنه بیورنسن، نروژ

۱۹۰۴، فردریک میسترال، فرانسه

۱۹۰۵، هنریک سینکیه‌ویچ، لهستان

۱۹۰۶، جوسوئه کاردوچی، ایتالیا

۱۹۰۷، رودیارد کیپلینگ، بریتانیا

۱۹۰۸، رودولف کریستف یوکن، آلمان

۱۹۰۹، سلما لاگرلوف، ، سوئد

۱۹۱۰، پال هیزه، آلمان

۱۹۱۱، کنت موریس مترلینک، بلژیک

۱۹۱۲، گرهارد هاپتمان، آلمان

۱۹۱۳، رابیندرانات تاگور، هند

۱۹۱۵، رومن رولان، فرانسه

۱۹۱۶، ورنر فون هایدنشتام، سوئد

۱۹۱۷، کارل آدولف گیلروپ، دانمارک

١۹١۸، هنریک پونتوپیدان، دانمارک

۱۹۱۹، کارل اشپیتلر، سوئیس

۱۹۲۰، کنوت هامسون، نروژ

۱۹۲۱، آناتول فرانس، فرانسه

۱۹۲۲، خاسینتو بناونته، اسپانیا

۱۹۲۳، ویلیام باتلر ییتس، ایرلند

۱۹۲۴، ولادیسلاو ریمونت، لهستان

۱۹۲۵، جورج برنارد شاو، ایرلند

۱۹۲۶، گراتزیا دلدا، ایتالیا

۱۹۲۷، هانری برگسون، فرانسه

۱۹۲۸، زیگرید اوندست، نروژ

۱۹۲۹، توماس مان، آلمان

۱۹۳۰، سینکلر لوئیس، آمریکا

۱۹۳۱، اریک آکسل کارلفلدت، آلمان

۱۹۳۲، جان گلسورتی، بریتانیا

۱۹۳۳، ایوان آلکسیویچ بونین، روسیه- در تبعید

۱۹۳۴، لویجی پیراندلو، ایتالیا

۱۹۳۶، یوجین اونیل، آمریکا

۱۹۳۷، روژه مارتن دو گار، فرانسه

۱۹۳۸، پرل باک، آمریکا

۱۹۳۹، فرانس امیل سیلانپا، فنلاند

۱۹۴۴، یوهانس ویلهلم ینسن، دانمارک

۱۹۴۵، گابریلا میسترال، شیلی

۱۹۴۶، هرمان هسه، سوئیس

۱۹۴۷، آندره ژید، فرانسه

۱۹۴۸، تی‌اس الیوت، آمریکا / بریتانیا

۱۹۴۹، ویلیام فاکنر، آمریکا

۱۹۵۰، برتراند راسل، بریتانیا

۱۹۵۱، پار لاگرکویست، سوئد

۱۹۵۲، فرانسوا موریاک، فرانسه

۱۹۵۳، سر وینستون چرچیل، بریتانیا

۱۹۵۴، ارنست همینگوی، آمریکا

۱۹۵۵، هالدور لاکسنس، ایسلند

۱۹۵۶، خوان رامون خیمه‌نز، اسپانیا

۱۹۵۷، آلبر کامو، فرانسه

۱۹۵۸، بوریس پاسترناک- جایزه را نپذیرفت، روسیه

۱۹۵۹، سالواتوره کازیمودو، ایتالیا

۱۹۶۰، سن-ژون پرس، فرانسه

۱۹۶۱، ایو آندریچ، یوگسلاوی

۱۹۶۲،جان اشتاین بک، آمریکا

۱۹۶۳، گیورگوس سفریس، یونان

۱۹۶۴، ژان پل سارتر - جایزه را نپذیرفت، فرانسه

۱۹۶۵، میخائیل شولوخوف، روسیه

۱۹۶۶، شموئل یوسف آینون، اسرائیل

۱۹۶۷، میگل آنخل آستوریاس، گواتمالا

۱۹۶۸، یاسوناری کاواباتا، ژاپن

۱۹۶۹، ساموئل بکت، ایرلند

۱۹۷۰، آلکساندر سولژه‌نیتسین، روسیه

۱۹۷۱، پابلو نرودا، شیلی

۱۹۷۲، هاینریش بل، آلمان

۱۹۷۳، پاتریک وایت، استرالیا

۱۹۷۴، ایویند جانسون، سوئد

، ۹۷۵، یوجنیو مونتاله، ایتالیا

۱۹۷۶، سال بلو، کانادا / آمریکا

۱۹۷۷، ویسنته آله‌ایخاندره، اسپانیا

۱۹۷۸، ایساک باشویس زینگر، آمریکا / لهستان

۱۹۷۹، اودیسآس الیتیس، یونان

۱۹۸۰، چسلاو میلوش، لهستان / آمریکا

۱۹۸۱، الیاس کانتی، بریتانیا

۱۹۸۲، گابریل گارسیا مارکز، کلمبیا

۱۹۸۳، ویلیام گلدینگ، بریتانیا

۱۹۸۴، یاروسلاو زایفرت، چکسلواکی

۱۹۸۵، کلود سیمون، فرانسه

۱۹۸۶، آکینوانده اولووله سوینکا، نیجریه

۱۹۸۷، جوزف برودسکی، روسیه / آمریکا

۱۹۸۸، نجیب محفوظ، مصر

۱۹۸۹، کامیلو خوزه سلا، اسپانیا

۱۹۹۰، اکتاویو پاز، مکزیک

۱۹۹۱، نادین گوردیمر، آفریقای جنوبی

۱۹۹۲،درک والکوت، سنت لوسیا

۱۹۹۳، تونی موریسون، آمریکا

۱۹۹۴، کنزابورو اوئه، ژاپن

۱۹۹۵، شیموس هینی، ایرلند

۱۹۹۶، ویسلاوا شیمبورسکا، لهستان

۱۹۹۷، داریو فو، ایتالیا

۱۹۹۸، ژوزه ساراماگو، پرتغال

۱۹۹۹، گونتر گراس، آلمان

۲۰۰۰، گائو تسینگجیان، چین / فرانسه

۲۰۰۱، ویدیادار سوراجپراساد نایپال، ترینیداد و توباگو / بریتانیا

۲۰۰۲، ایمره کرتش، مجارستان

۲۰۰۳، جان مکسول کوئتزه، آفریقای جنوبی

۲۰۰۴، الفریده یلینک، اتریش

۲۰۰۵، هارولد پینتر، بریتانیا

۲۰۰۶، اورهان پاموک، ترکیه

۲۰۰۷، دوریس لسینگ، بریتانیا

شماره ی نوشته : ١ / ١۷

تاریخ ادبیات معاصر

بخش نخست:

از دوران مشروطیت تا سال ١٣۰۰ خورشیدی

(روز مشروطیت : ١۴ مرداد ١۲۸۵ )

دکتر یعقوب آژند

ویژگی های نوژایی ادبی در دوران مشروطه

برخورد اقتصادی و فرهنگی با غرب که از نیمه ی دوم سده ی نوزدهم میلادی به شدت و به طور گسترده رو به فزونی گذاشت، یکی از عوامل اصلی ممالک مشرق زمین و از جمله ایران در گذر از حیات سنتی به حیات نوین خود بود.

ادبیات نیر تحت تاثیر این جریان قرار گرفت. دانش زبان و ادبیات اروپایی، تعلیم و تربیت غربی و همپای آن ایجاد امکانات در زمینه ی تکنولوژی، علوم طبیعی و علوم اجتماعی و بازتاب همه ی این ها در زندگی روزمره، برای ادبیات ایران جریانی بود که در سایه ی آن آوار حقایقی که برای چندین هزار سال پذیرفته شده بود فرو ریخت و نظم جدید اجتماعی به صورت آن چه که امروز هست (یعنی یک نظم فی مابین) ظاهر شد.

گرایش انتقادی نسیت به واقعیت ملی هر چه بیش تر گسترش یافت و نارسایی نوعی هویت بنیادی را برملا می ساخت، این گرایش علل و عوامل نارسایی ها را بررسی و روش های از میان برداشتن آن ها را تجربه می کرد.

این ها قالب های جریان اصلی ادبیات آن دوره بود، یعنی ادبیاتی پرخاشگر و ستیزگر که توده های وسیعی از مردم را به قصد آموزش و آگاهی از عقب ماندگی و بی ارادگی شان مخاطب قرار می داد.

به ترین شاعران مملکت که زمانی صاحبان جاویدان قلم بودند و قصایدی را در تمجید از سلسله ی حاکم و دربار می سرودند و همراه با نامه ی فدایت شوم برای شاهان می فرستادند، اکنون تمام هنر خود را در خدمت آن ستیزی قرار می دادند که قدرت شاه را محدود می ساخت و در نهایت سرنگونش می کرد و یا آن که این هنر را برای روشن ساختن افکار و آزاد سازی هم میهنان خود به کار می بستند. بدین ترتیب آنان خط متمایز کننده ای میان ادبیات نوین و ادبیات سنتی کشیدند که بیان کننده ی آن بود که هدف شاعر دیگر خلاقیت برای یک طبقه ی محدود اشرافی نیست، بلکه توده های وسیع مردم را در نظر دارد.

بخش بیش تر تالیفات این دوره از نظر محتوا با حوادث سیاسی سر و کار داشت. کار نویسندگان و هنرمندان اساسن نفی زبان ادبی نامفهوم سده های گذشته بود و آنان می کوشیدند از شر خشن ترین نمونه های کلمات مبتذل و عبارات کشدار توخالی رهایی یابند.

شعر کلاسیک مشمول بازنگری عمیقی شد. میهن پرستان تنها هنر واقعن اصیل را حماسه ی قهرمانی، نوشته ی فردوسی دانستند و در آن بیان کاملی از افتخار ملی را می یافتند. در این دوران روی گردانی عمیقی از تصوف صورت گرفت و مدح های غنایی کم تر شد. ایرج و بهار داوطلبانه دور افتخاراتی را که پیش از آن شاعران به عنوان شاعر درباری به دست می آوردند خط کشیدند و میرزا آقا خان کرمانی شاعر و روزنامه نگار معروف، در محکوم سازی مدح های شعری، گرایش زمان را با مهارت چون این بیان کرد : « برآمد و نتیجه ی مدایح و چاپلوسی های شاعران گذشته این بود که شاهان و وزیرانشان برای انجام غیرممکن ترین اعمال دیوانه وار و غیرعادی تحریک می شدند . . . ».

در این دوره طنز گسترش زیادی یافت. مضمون و مفاد طنر، پیش از آن مساله ی سخصی بود، ولی اکنون به صورت مضمون اشعار سیاسی یا مفهوم گسترده ای در آمده بود. اظهارات و گفته ها به زبان محاوره ای بود و نمایشنامه های مختلف، تقلیدی و با شعر عامیانه و واژه های محاوره ای و اصطلاحات عامیانه تالیف می یافتند. قواعد وزنی کم تر دیده می شد و همراه با مثنوی، قصیده و غزل، قالب های آوازها و سرودهای عامیانه ی دسته جمعی همه جا گیر شد.

الف ) مطبوعات و نقش آن ها در ادبیات مشروطه

بخش بزرگ تر تالیفات ادبی دوره ی مشروطیت شعر بوده است که دارای ویژگی آموزشی و سیاسی و در خدمت مسایل مهم زمان بود و شاعران در این دوره به رسانه ای دست یافتند که تکنولوژی جدید با خود همراه آورده بود و آن روزنامه نگاری بود. به ترین شاعران در این روزگار، خود ناشر و سردبیر نشریه ای هم بودند. به همین دلیل نیز مطبوعات کیفیتی عالی پیدا کرد و محبوبیت گسترده ای یافت.

در خلال مبارزات مشروطه خواهی، ادبیات ایران به صورت یک ادبیات سیاسی و پرخاشگر نه در قالب کتاب یا دیوان، بلکه در قالب روزنامه و مجله متبلور شد و روزنامه نگاری آیینه ی تمام نمای ادبی آن عهد شد. نزدیک به ۹۰ نشریه ی متنوع که بیش ترشان دارای معیار عالی ادبی بودند، در ایران پا گرفتند.

صنعت چاپ در نیمه ی نخست سده ی نوزدهم وارد ایران شده بود و مدت ها پیش از انقلاب مشروطیت این روزنامه های رسمی کشور نبودند که بر پیشرفت کشور اثر می گذاشتند، بلکه چندین نشریه ی غیر رسمی یا نیمه قانونی انقلابی در این جا و آن جا بودند که جلوداران واقعی روزنامه نگاری مشروطه شدند.

نخستین کانون بیداری ملی ایران شهر تبریز بود که بسیاری از نویسندگان آن روابط مستقیمی با متفکرین انقلابی روسیه داشتند. هنگامی که روزنامه ی تلقین نامه ایران و روزنامه ی مصور طنزآمیز شب نامه در تبریز چاپ شد ناصرالدین هنوز سلطنت می کرد. بعدها گروهی از نویسندگان و روزنامه نگاران انقلابی در تهران متشکل شدند و نشریات مشابهی منتشر کردند که از میان آن ها می توان از غیرت و لسان الغیب نام برد.

این کار در داخل کشور، از طرف شاعران و روزنامه نگاران فارسی زبان خارج حمایت شد و آنان کوشیدند که در قالب سبک ادبی رسایی توجه مردم را به وضع نامطلوب ایران جلب کنند. از این رو در استانبول گروهی از شاعران و روزنامه نگاران برجسته در روزنامه ی اختر که در سال ١۲۵۴ ش انتشار یافت مشغول به کار شدند. دو تن از سردبیران معروف آن، شاعر نام دار میرزا آقا خان کرمانی و شیخ احمد روحی بودند که پس از مرگ ناصرالدین شاه در تبریز اعدام شدند. از کارهای این نویسندگان جزوه ی شاهسَوَن بود که با طنز و انتقادات گزنده اوضاع و احوال ایران را به سخره می گرفت.

در قاهره، نویسندگان دور روزنامه ی ثریا که در سال ١۲۷۷ش توسط میرزا علی محمد خان کاشانی پا گرفته بود جمع شدند. در کلکته روزنامه ی حبل المتین برای نخستین بار در سال ١۲۷۲ ش منتشر شد که از محتوای برجسته ای برخوردار بود. در طی مشروطیت حسن خان کاشانی برادر ناشر کلکته ای روزنامه ای با همین عنوان در تهران چاپ کرد که یکی از بهترین روزنامه های آن زمان گردید.

بی تردید یکی از عالی ترین و با نفوذترین روزنامه های قبل از انقلاب مشروطیت روزنامه ی قانون در لندن بود که در سال ١۲۶۹ ش منشر شد و براون آن را یکی از عوامل اصلی نوزایی سیاسی و ادبی و احیای انقلابی ایران دانسته است. بانی و ناشر آن میرزا ملکم خان ناظم الدوله سفیر سابق ایران در لندن بود که به دلیل نظریات انقلابی اش فرا خوانده شد. وی فردی تحصیل کرده و وطن پرستی دوآتشه بود که از نظر زمانی به آینده تعلق داشت و همین مساله او را قادر ساخت تا روزنامه ای را انتشار دهد که به مدت ۵۰ سال الگویی برای روزنامه نگاران دوره ی مشروطه شود. مقالات ملکم را نوعی سبک سلیس نو رنگ آمیزی کرده است که با ساخت های مناسب جدید غنی شده بود و در سرتاسر آن ها دانش مسایل گوناگون همراه با روح انقلابی که گاه گداری نیز همیاری سید جمال الدین اسدآبادی آن ها را غنا می بخشید در صفحات روزنامه به چشم می خورد.

کار آزادی خواهانه ی ادبی ملکم خان منحصر به روزنامه نگاری نبود. اصلاح خط عربی که وی بر اساس خط لاتین ساده اش کرده بود به نظر او با بیداری ایران پیوند داشت. خود او چندین کتاب چاپ کرد ( از جمله گلستان سعدی) تا به مردم ضرورت اصلاحات را ثابت کند ولی کوشش او در این زمینه با ناکامی رو به رو شد. جزوه های سیاسی او نیز در ایجاد نوعی سبک جدید نثر فارسی تاثیر زیادی داشتند که به طور مخفیانه در سرتاسر ایران پخش می شدند و سرانجام کمدی های طنزآمیز متعددی که همراه با مضامین اجتماعی- انتقادی به رشته ی تحریر در آورد ( که به زبان های فرانسوی و دانمارکی نیز ترجمه شده اند).

بعدها نه فقط در پایتخت، بلکه در شهرهای بزرگ ایالتی نیز ، بعد از مشروطیت و رواج مطبوعات آزاد، تعداد زیادی از نشریات پا گرفت و یا تعداد آن ها چنان رو به افزایش گذاشت که گاه از مرز ده برابر هم گذشت.

در زمان خیزش برای مشروطیت روزنامه ها هیچ نوع وابستگی حزبی نداشتند، آن ها یک کاسه برای مشروطیت می رزمیدند. هریک از شاعران معروف نشریه ی مخصوص خود را بیرون می داد و همین مبین معیار عالی روزنامه ها از لحاظ جنبه های ادبی و اطلاعاتی آن ها بود.

در میان نشریات روزانه روزنامه ی لیبرال و آزادی خواه ایران نو از محبوبیت زیادی برخوردار بود. این روزنامه به این علت جالب توجه است که از نظر ادبی نخستین اشعار شاعران معروفی چون ملک الشعرای بهار و لاهوتی کرمانشاهی در آن چاپ شده است. این روزنامه همچنین ترجمه ای از افسانه های کریلوف را چاپ می کرد که اشتباه کاری های حکومت یا تشکیلات اداری را به ذهن خواننده می آورد.

در راس هفته نامه ها صوراسرافیل قرار داشت که در سال ١۲۸۶ ش در نهران منتشر شد. این نشریه از لحاظ ایدئولوژی به جدلی مشهور بود که از طریق آن می خواست مسوولیت روحانیت اسلامی را برای احیای ملل اسلامی ثابت کند. ستون طنزآمیز این نشریه تحت عنوان " چرند و پرند " از محبوبیت خاصی برخوردار بود. در این قسمت از نشریه شاعر معروف میرزا علی اکبر خان دهخدا یکی از شخصیت های برجسته ی زمان سبک جدیدی از طنز ادبی را که در ایران نا آشنا بود به وجود آورد. به همان میزانی که این نشریه نزد خوانندگانش عزیز و محبوب بود، برای دشمنان مشروطه منفور بود و ناشر آن میرزا جهانگیرخان شیرازی بعد از جلوس محمد علی شاه اعدام شد. دهخدا نیز اجبارن به خارج پناهنده شد و در آن جا فعالیت ادبی خود را ادامه داد.

از نظر معیار مقالات و تعداد آن ها و به ویژه اشعار، روزنامه ی نسیم شمال نیز که در سال ١۲۸۶ ش در رشت منتشر شد همان کیفیت عالی نشریه ی صور اسرافیل تهران را دارا بود. این نشریه البته به صورت نامنظم تا سال ١۲۹۰ ش منتشر شد. سید اشرف الدین گیلانی سردبیر و ناشر آن یکی از شاعران مستعد و از مبارزان شجاع بود که برای آینده ی به تر کشور می رزمید.

مجله ی خیرالکلام نیز در رشت که از همان هنگام ظهورش در سال ١۲۸۶ ش توسط سردبیرش افصح المتکلمین اداره می شد به علت تاثیر و طنز گزنده اش از اهمیت شایانی برخوردار بود.

تبریز در طی کشمکش برای مشروطیت همچنان به سنت های قبل از انقلاب خود صادق باقی ماند. به ویژه که روزنامه های طنزآمیز جالبی مانند حشرات ارض منتشر در سال ١۲۸۷ ش توسط حاجی میرزا آقا بلوری که دارای مقالات نکته دار و کاریکاتورهای رنگی بود در این شهر پا به صحنه ی مطبوعات گذاشتند. روزنامه ی صحبت برای نخستین بار درسال ١۲۸۸ ش به زبان ترکی آذربایجانی به چاپ رسید و به دلیل مقالاتش علیه حجاب زنان توسط الاهیون اسلامی مورد حمله قرار گرفت. روزنامه ی آذربایجان که از سال ١۲۸۶ ش به زبان فارسی و ترکی آذربایجانی به سردبیری علی قلی خان صفراف به چاپ رسید نیز برای کاریکاتورهایش معروف بود.

میرزا صادق خان ادیب الممالک شاعر معروف که از نسل قائم مقام بود، سردبیر و ناشر نشریه ی جالب ادب بود که پیش از انقلاب مشروطه در عرصه ی مطبوعات ظاهر شد. این روزنامه گذشته از چاپ اشعار خود سردبیر، دارای بخش های مختلف علمی به قلم میرزا نجف قلی خان قائم مقامی طبیب معروف بود و گاهی مقالات ترجمه شده ای نیز به ویژه از زبان فرانسه داشت. این مطالب اطلاعاتی درباره ی ادبیات و علم جهانی ارائه می داد و نویسندگان و دانشمندانی که دارای شهرت جهانی بودند با آن همکاری می کردند. متفکران لیبرال و آزادی خواه تبریز نیز به دور مجله ی آزاد که توسط کتاب فروشی تربیت چاپ می شد، جمع شدند.

در میان نشریاتی که در مشهد چاپ می شد معروف ترینش روزنامه ی آزادی خواه نوبهار بود که در سال ١۲۸۹ ش به سردبیری ملک الشعرای بهار انتشار یافت. سفارت روسیه در تهران علیه حملات روزنامه بر سیاست تجاوزکارانه ی روسیه، اعتراض کرد و از این رو انتشار آن متوقف شد. با این حال این نشریه بدون آن که حتا ذره ای خط مشی خود را تغییر دهد با نام تازه ی بهار به انتشارش ادامه داد.

در این دوره سید ضیاء الدبن طباطبایی به دلیل عقاید انقلابی اش که در روزنامه ی خود به نام شزق ( تاسیس در سال ١۲۸۸ ش ) عرضه می کرد از محبوبیت زیادی برخوردار شد و به همین دلیل با مراجع دولتی در افتاد. این روزنامه دارای ستونی بود به نام " ادبیات " که در آن به ویژه شعرهای لاهوتی کرمانشاهی به چاپ می رسید.

در میان مسایل متعدد ایدئولوژیک که مورذ بحث قرار داشت وضعیت زنان بود که به زودی به میان کشیده شد. اشعار این دوره اغلب دارای مضامینی بود که در آن ها ضرورت آموزش رنان، برابری آنان با مردان و رهایی از وضعیت نامطلوب اجتماعی شان عرضه شده بود. تحت تاثیر این تفکر مجله های مخصوص زنان به بازار عرضه شد که حتا سردبیرشان زنان بودند. از نخستین این مجلات دانش بود که در سال ١۲۸۹ ش در تهران انتشار یافت. با این حال آن مسایل اساسی که اغلب در نشریات دیگر مطرح می شد، در صفحات آن مورد بحث قرار نمی گرفت. تنها پس از جنگ اول جهانی بود که مجلات زنان که جریانات پیشرو و مترقی را مطرح می کردند، در عرصه ی مطبوعات ایران ظاهر شدند.

پس از انحلال مجلس دوم در سال ١۲۸۹ ش حیات ادبی ایران به تدریج رو به افول گذاشت. تعدادی از شعرا و انقلابیون اعدام و تعداد دیگری تبعید شدند و نشریاتی که هنوز انتشار می یافتند ترجیح می دادند سیاست رسمی را دنبال کنند. در نتیجه سبک آن ها خشک و ارزش ادبی شان ناچیز بود.

پس از انحلال مجلس سوم و اشغال ایران توسط انگلیس و روسیه، نهضت آلمان دوستی در میان برخی از آزادی خواهان تقویت شد و به زودی پشتیبان ماهری به نام روزنامه ی کاوه به سردبیری حسن تقی زاده پیدا کرد. کاوه در سال ۵ ١۲۹ ش در برلین پا گرفت که در آغاز یک روزنامه ی صرفن سیاسی بود ولی از سال ١۲۹۹ ش به بعد ( با نام دوره ی جدید ) راهش را به سوی ادبیات کج کرد، تا این که سرانجام کاملن به علم و ادبیات پرداخت. این نشریه بررسی های جالبی درباره ی تاریخ ادبیات ایران انجام می داد که در آن ها محققین جوان از جمله محمد علی جمال زاده از روش های علمی اروپایی سود می جستند و در خارج از ایران فرهنگ ایرانی را اشاعه می دادند تا آن جا که این نشریه در آن زمان یکی از کانون های مهم نوزایی ادبی فارسی گردید.

ب) آغاز نثر نو

یکی از پدیده های جدید هنر ادبی در دو دهه ی نخست دوره ی مشروطیت تحول نثر ادبی به مفهوم اروپایی بود.

تا پیش از آن نثر سنتی فارسی همیشه در صدد بود تا آن جا که می تواند به هنر واقعی ایرانیان یعنی به شعر نزدیک شود و در واقع ضمیمه ای برای نظم به شمار می رفت. مانند آثار کلاسیک نظیر گلستان سعدی.

نخستین نثر نو مانند نخستین شعر نو دارای محتوای برجسته ی سیاسی بود و به ترین نمونه های آن، مقالات روزنامه ها به شمار می آمد که نویسندگان آن ها طالبوف، ملکم خان و دهخدا بودند. مکتبی که این نویسندگان پیشرو آموزش دادند مکتب آثار ادبی اروپایی (به ویژه فرانسه) بود که به ایران رسیده و به فارسی ترجمه شده بود. مانند آثار موریه، سروانتس، مولیر، ژول ورن، شاتو بریان، ویکتور هوگو و الکساندر دومای پدر. ادیبان آن دوره در این انتخاب، بالاتر از همه، آن چیزی را انتخاب می کردند که به احساسات آن روزگار نزدیک بود. مانند قهرمانان بی باک، مواظبت از افتخارات و شکوه مملکت و معیارهای عالی سلحشوری که همگی دریچه ای به حماسه های قهرمانی شاهنامه بود.

این ها آن منبع اصلی بودند که رمان نویس فارسی بر پایه ی آن ها به قصه نویسی پرداخت و ویژگی مشخص خود را به نخستین رمان های زبان فارسی بخشید.

نظیر همین موضوع در امر ترجمه وجود داشت که برای اهل قلم فارسی زبان دارای مکتب خاصی بود، زیرا زبان ادبی فارسی تا آن زمان دارای قواعد خاصی بود که مناسب ترجمه ی یک رمان غربی نبود. از این رو ضروری بود تا ایرانیان زبان ادبی نوی را به وجود آورند. بدین سان در ادبیات فارسی ترجمه یک اثر خلاق، عاملی مهم در ایجاد زبان جدید گشت و گاه ترجمه ها آن قدر موفق و استادانه از آب در می آمد که از بخش های اساسی ادبیات ملی می شد. مانند حاجی بابا ( اثر موریه) و کمدی های آخوند زاده.

نخستین رمان فارسی سیاحت نامه ی ابراهیم بیک نام دارد که تالیف حاجی زین العابدین مراغه ای است و در کنار منابع دیگر احتمالن از کتاب موریه Morier تاثیر پذیرفته است. این اثر که در سال ١۲۸۷ش در استانبول منتشر شد چندین بار به چاپ رسیده و به زبان های آلمانی و روسی نیز برگردانده شده است. قهرمان آن جوانی ایرانی است که مدتی در مصر زندگی کرده و سپس برای بررسی زندگی اجتماعی و سیاسی ایران به میهنش بر می گردد. اوضاعی که او با آن رو به رو می شود دقیقن با اوضاع ایران در سده ی نوزده میلادی تطبیق می کند و برای نویسنده فرصتی پیش می آورد تا با طنز گزنده ای وضعیت عقب افتاده ی مملکتش را روی دایره بریزد.

بخش دوم کتاب با داستان عشق احساسی قهرمان داستان ادامه می یابد و با مرگ او پایان می پذیرد که علت مرگ او نیز دردهای مملکت و تاسف بر وضع اسف انگیز آن است.

بخش سوم نیز نوعی کمدی الاهی فارسی است و ابراهیم یوسف، قهرمان داستان، درباره ی حهنم و بهشت ایران خوابی می بیند که دارای اشارات چندی نیز درباره ی حوادث معاصر ایران است.

زین العابدین نه تنها نویسندگان نثر نویس نسل های بعد را تحت تاثیر قرار داد، بلکه به دلیل داشتن نقادی های سازنده از اوضاع نابسامان ایران دارای اعتبار زیادی است.

بررسی شاخه های معینی از ادبیات دوره ی مشروطه نشان می دهد که این ادبیات با حیات معاصر ملت ایران و مسایل کوبنده ی آن جوش خورده است و وظیفه ی میهن پرستانه رمان نویسان را به سوی مضامین تاریخ باشکوه ایران سوق داده است.

نخستین اثر ادبی ایران که در آن دوره به صورت رمان نوشته شده و دارای مضمون تاریخی است با عنوان دام گستران یا انتقام خواهان مزدک به قلم یکی از پرکارترین رمان نویسان فارسی یعنی صنعتی زاده کرمانی نوشته شده است.

طرح این رمان خواننده را به دربار یزگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی می برد که توسط موبدان خیانت کار زردشتی محاصره شده است و از یک سو هواداران انقلابی مزدک او را تهدید می کنند و از سوی دیگر خطر حمله ی اعراب در میان است و با فشار این دو نیرو، امپراتوری از هم می پاشد. رمان با کشته شدن یزدگرد به دست یکی از هواداران مزدک و قتل خلیفه عمر به دست هرمزان پسر یزدگرد که انتقام سقوط پدرش را می گیرد، پایان می یابد.

نویسنده در این رمان رویدادهای تاریخی را با روشی تقریبن دلبخواه به کار گرفته است. در این اثر ماجراهای بی مورد و توطئه های پیچیده ای وجود دارد که یادآور یکی از رومان های الکساندر دوما است. نویسنده حتا در شخصیت پردازی هم صداقت تاریخی نداشته است و قهرمانان داستانش همانند دنیای بی تکلف قصه های شاه پریان پاک و منزه هستند در حالی که تبهکاران داستان با سیاهی کامل سرشته شده اند. کوتاه آن که این رمان در آن زمان نمایانگر تمام عیار نشانه های زایش یک ادبیات نو در ایران است. این رمان مانند تمام آثار این دوره علل از میان رفتن استقلال ایران را به صورتی نشان می دهد تا هشداری برای آیندگان باشد.

این رمان در سال ١۲۷۹ش تالیف شد ولی برای نخستین بار پس از بیست سال در بمبئی و پنج سال بعد در تهران منتشر شد.

صنعتی زاده در رمان های بعدی اش همان جریان را دنبال کرد. او تعهدی در قبال مطالعات تاریخی نداشت و از نظر هنری هیچ نوع تحولی را ارائه نداد. داستان مانی نقاش قصه ی رمانتیک زندگی و عشق مانی است که در سده ی سوم در زمان جنگ های شاپور با والرین امپراتور روم اتفاق می افتد. این رمان در سال ١٣۰۶ ش در تهران چاپ شد. سلحشور که در سال ١٣١٣ ش در تهران چاپ شد، موضوعش در زمان شاهان نخستین ساسانی است و سیاه پوشان عنصری ایرانی دارد و مربوط به قیام ابومسلم است

کارهای صنعتی زاده منحصر به مسایل تاریخی نبوده است و نثر فارسی مدیون نخستین رمان خیالی او با عنوان مجمع دیوانگان است که شعار خود را یعنی " همه ی انسان ها دیوانه اند و دیوانه عاقل است" از گفته های سعدی گرفته است. در این رمان گروهی از مردم به خوابی هیپنوتیزمی می روند و در این خواب به دوهزار سال بعد و به دوره ای که آن را "عصر خرد" می نامند می روند و ماجراهای عجیب و غریبی را از سر می گذرانند. تاریخ چاپ این کتاب ١٣۰٣ ش است.

یکی دیگر از قصه گویان برجسته میرزا محمد باقر خسروی کرمانشاهی است که از اشرافیت کهن بود و همانند تعداد دیگری ار هم میهنانش به خیزش مشروطیت پیوسنت. وی تاریخچه ای را از یکی از خاندان های ایرانی در زمان ایلخانان به صورت نمایشی با عنوان شمس و طغرا تالیف کرد که مضمون آن رویدادهای رمانتیک، نبردها، توطئه و عشق، تراژدی و پیروزی ها است و ارزش های ایدئولوژیک و اجتماعی دارد که ماخالسکی ایران شناس روس به آن ها پرداخته است.

سومین رمان تاریخی رمان عشق و سلطنت نام دارد که شیخ موسی مدیر یکی از مدارس همدان در سال دوم جنگ جهانی اول نوشته است که نخستین بار در سال ١۲۹۸ ش در همدان و سپس در سال ١٣۰٣ ش در بمبئی به چاپ رسید. این کتاب در واقع نمایشنامه ای در سه بخش است که بخش دوم آن ستاره ی لیدی نام دارد و بخش سوم آن سرگذشت شاهزاده خانم بابلی نامیده می شود. در مقدمه ی این داستان نویسنده می گوید که وی می خواسته خواننده را نسبت به زندگی و دوران کوروش کبیر آگاه کند و می افزاید که این نخستین اثر تاریخی فارسی است که به سبک اروپایی نوشته می شود.

اثر شیخ موسی از لحاظ تحول شخصیت های داستانش ( مانند بیش تر آثار ادبی این دوره) از حضور قهرمانان کلیشه ای آسیب دیده است و دشمنان این قهرمانان نیز از انگیزه ی احساسی همه ی اعمال خود و ناآگاهی نویسنده از زمینه های روانی رفتار انسان ها صدمه دیده اند. تحول اندکی که در این اثر دیده می شود در زبان آن است. قهرمانان کتاب با سادگی و به طور طبیعی گفت و گو می کنند و توصیف طبیعت به واقعیت نزدیک است و نسبت به ابتذال های جامعه ی سنتی جاذبه های انسانی بسیاری در داستان وجود دارد.

ج ) شعر در دوره ی مشروطه

نخستین شاعر دوره ی انقلابی مشروطه، " کسی که تمام ملت ایران گوش به او سپرده بود"، عارف قزوینی بود.

عارف که نام واقعی او میرزا ابوالقاسم بود در سال ١۲۶١ ش در قزوین به دنیا آمد. پدرش ملاهادی وکیل او را خوب تربیت کرد و خوش نویسی و نیز آواز و موسیقی را به او آموخت و در صدد بود که او را روضه خوانی ماهر کند. ولی عارف نتوانست این خواست پدر را برآورده سازد و به جای آن در شمار جوانان پولدار و خوش گذران در آمد. در این رهگذر به شراب خواری افتاد، حشیش کشید و در گرداب فسق و فجور رها شد. در هفده سالگی ازدواج کرد و کارش به جدایی کشید و دیگر هرگز ازدواج نکرد.

او در سایه ی محبوبیتی که از راه خوانندگی به دست آورد پایش به دربار باز شد و با طبقات بالای جامعه محشور شد. ولی به زودی از محیط پر از عیاشی و. ناپاک آنان بیزار گردید، از طبقه ی خود جدا شد و به کلی از آن برید.

سپس به نهضت انقلابی کشورش پیوست و آن چه را به کار و زندگی او معنا و مفهوم می داد در آن جا یافت. وی به جناح آزادی خواه چپ گروید و همه ی هنر شعری خود را به پای آن ریخت.

مدتی طرفدار ترکان شد و در سال ١۲۹۴ ش به استانبول کوچ کرد و تا سال ١۲۹۸ ش در آن جا بود. ولی سیاست ترکیه به ویژه درباره ی آذربایجان دلش را زد و بعد ها در یکی از کنسرت هایش هر چه ترک و ترک پرست بود را به طنز گرفت.

عارف در بازگشت به ایران، کشورش را به سان یک شاعر دوره گرد گشت و به نهضت جمهوری خواهان محمد تقی خان پسیان در خراسان پیوست و نغمه پرداز سرودهایی شد که مردم را به حرکت به سوی تهران تهییج می کرد. پس از مرگ غمبار محمد تقی خان، عارف به کردستان کوچید و در آن جا راه زندگی درویشی در پیش گرفت و خود را وقف شعرش کرد ولی به سان انسانی که عشق شدید به میهنش و سرنوشت آن دارد، نتوانست دیری در این هجران تاب آورد. وی یک سلسله کنسرت راه انداخت که موفق تر از کنسرت های سابقش بود و آن ها را از اشعار طنزآمیز و نوشته های خود مالامال کرد. عارف در آخرین سال های عمرش مانند بسیاری از جمهوری خواهان دیگر اشعاری در ستایش زردشت سرود و در سال ١٣١٣ ش رخت از جهان بربست.

دیوان عارف برای نخستین بار همراه با مقدمه ای از رضا زاده شفق و یک شرح حال ناقص به سبک اعترافات روسو در سال ١٣۰٣ش در برلین چاپ شد. دیوان او شامل تصنیفات و غزلیاتی است که در سایه ی هنر موسیقی شاعر در سرتاسر مملکت به شهرت رسیده بودند. عارف نمونه ای از شاعران و خنیاگران دوره گرد قرون وسطای ایران بود که همیشه به دنبال نوعی اضطرار درونی می خواند و می نوشت. شخصیتی مردمی که هر از گاهی رخ می نمایند، می خوانند و سپس ناگهان انگار در سربی خیال انگیز صبح محو می شوند. عارف هرگز متفکری ژرف نگر نبود، شاعری بود که می دانست به چه شکل بایستی الهامش را با عوامل خودانگیز انقلابی و با آهنگ دل انگیزی برای سرودهای مردمی تلفیق دهد ( بزرگ علوی، تاریخ و پیدایش ادبیات نو ایران، برلین، ١۹۶۴، برگ ۴۴- ٣۶ ).

یکی دیگر از شاعران برجسته ی آن دوران، میرزا محمد تقی، مشهور به ملک الشعرای بهار (١٣٣۰- ١۲۶۵ش ) است. پدر وی ملک الشعرای صبوری از شاعران و مینیاتوریست های دربار خراسان بود. بهار از پدرش برای کسب حرفه ی شاعری دربار تربیتی عالی یافت، ولی شور و شعور انقلابی آزادی خواهان، ملک الشعرا را بیدار کرد و او عطای زندگی درباری را به لقایش بخشید و با اعتقاد بی غل و غش به خدمت انقلاب در آمد.

چکامه ها و طنزهای او مملو از تاسف بر وضع موجود و تمجید دلسوزانه از مشروطیت است که برای شاعر آن قدر موفقیت آمیز بودند که او را در جبهه ی حزب دموکرات در مشهد قرار داد. وی روزنامه نگاری، سیاست مداری، شاعری و وکالت مجلس را تجربه کرد. در سال ١۲۸۸ ش سردبیری نشریه ی نوبهار را به عهده گرفت و هنگامی که در سال ١۲۹۵ ش در خلال اشغال ایران، شاعران جوان یک محفل ادبی تشکیل دادند، بهار را دعوت کردند که این محفل را اداره کند. با رهنمود وی این محفل (جرگه ی دانشوری) نام جدید دانشکده را پیدا کرد و یک مجله ی ادبی با همین نام منتشر ساخت. بهار در آن مجله از سنت کلاسیک در برابر افراط کاری های نوگرایان جمایت کرد.

پس از جنگ، بهار خود را وقف فعالیت های ادبی کرد. برای مدتی سردبیری مجله ی ادبی خود یعنی نوبهار را به عهده گرفت، مقالاتی نوشت و مسایل ادبی را در آن ها مطرح ساخت. سبک شناسی را رقم زد و تعدادی از آثار کلاسیک را تصحیح کرد.

بهار که در مکتب شعر کلاسیک سنتی ایران آموزش دیده بود اغلب از قالب های بسیار پیچیده ی هنری استفاده می کرد. او خیلی کم تحت تاثیر شعر اروپایی قرار گرفت و مضمون شعر هایش تقریبن با رویدادهای زمانش پیوند خورده بود. او از مشروطیت هواداری کرد، سیاست های دربار را به انتقاد کشید و نابسامانی دولت را به ریشخند گرفت و در غزل نیز به جای مضمون های سنتی از مضمون های اجتماعی و سیاسی سود برد. بدین سان بهار به نوعی سبک شعری شخصی دست یافت که هدف جهان شمولی داشت. در اشعار او از لفاظی و فضل فروشی کم تر می توان سراغ گرفت.

یکی دیگر از شاعران که به مکتب اروپایی تعلق دارد یحیی دولت آبادی (١٣١۸- ١۲۴٣ ش ) است. وی از همان آغاز خیزش مشروطیت به آن پیوست و بعدها سردبیر، مبلغ، مترجم، شاعر و وکیل مجلس شد. وی در سال ١٣۰٣ ش نماینده ی حزب سوسیالیست بود.

شعرهای دولت آبادی از سلامت زیادی برخوردار است. شعرهای او در نهال ادب و اردیبهشت که نه تنها به فازسی، بلکه به فرانسوی هم نوشته می شد گرد آمده است. او همچنین شرح حالی با نام حیات یحیی نوشت که دارای اشاراتی بر حوادث معاصر است. وی چندین رمان و ترجمه هایی از زبان فرانسه دارد. رمان او با عنوان داستان عشق شهرناز بیان کننده ی فلسفه ی او است. این قصه در سال ١۲۹۵ ش در استانبول نوشته شد و ده سال بعد در تهران به چاپ رسید.

نویسنده در قالب قصه ی شهرناز ، دختر جوان و زیبا، در صدد بود که که یکی از مسایل دیرپای معاصر ایران یعنی مساله ی آزادی زنان را حل و فصل کند. او در مقدمه ی اثرش می نویسد :« طبیعت منبع خوشبختی ابدی و سعادت نوع بشر است» و تمام مفهوم اثرش با این برداشت رنگ خورده است. ولی او راه حل واقعی برای مساله ی آزادی زنان ارایه نداد و اهمیت رمان او در حقیقت چیزی کاملن متفاوت با آن چیزی بود که نویسنده قصد آن را کرده بود : این اثر اطلاعات عظیم و خارق العاده ای را از بوم نگاری تمامی نواحی ایران عرضه می دارد.

یحیی دولت آبادی بر آن بود که عقاید آزادی خواهی و آینده ی به تر را برای ملتش به ارمغان آورد و این هدف از قلم او تراوش کرده است.

سید احمد ادیب پیشاوری را " پیشرو آزادی خواهان نوگرا " دانسته اند. وی مورخی دانشمند از نسل شیخ شهاب الدین سهروردی بود و در سال ١۲۲٣ ش چشم به جهان گشود. کودکی را در میان خانه به دوشان منطقه ی پیشاور گذراند. علم را نزد زبدگان علم و دانش از جمله ملا هادی سبزواری، تنها فیلسوف سده ی نوزدهم ایران فرا گرفت و بخش اعظم افغانستان و ایران را زیر پا گذاشت تا آن که سرانجام در سال ١۲۶١ ش در تهران مقیم شد. وی از نخستین و پیشرو ترین کارشناسان در تاریخ اسلام شرقی بود و در میان دیگر آثارش به تصحیح تاریخ بیهقی نیز دست زد.

ادیب پیشاوری از ملی گرایان سرشناس و دشمن نستوه امپریالیسم غرب و به ویژه انگلیس بود و چون روشی ایده آلیستی داشت در نشریه ی کاوه در برلین دوست دار آلمان گردید. یکی از نشانه های این گرایش شعر حماسی قیصرنامه بود که به سیاق شاهنامه در ١۴۰۰ بیت سرود و در آن به جنگ های ویلیام دوم امپراتور آلمان و ژنرال های او که نویسنده گمان می کرد برای آزادی تمام ملل نبرد می کنند، شکوه و عظمت بخشید و جالب آن است که او در این شعر قهرمانان آلمان را مانند رستم با شمشیر و نیزه و خنجر و تیر و کمان توصیف کرده است.

اشعار ادیب پیشاوری و نیز وحید دستگردی که در توصیف هیندنبورگ Hindenburg شعر می سرود، شاهد خوبی از عقاید گروهی از آزادی خواهان در این دوران به شمار می آید.

ادیب پیشاوری که در سال ١٣۰۹ ش چشم از جهان فرو بست، از تحصیل کردگان شزیفی بود که همه ی عمرش را مجرد و بدون جیفه ی دنیا سر کرد و زندگی خود را وقف دانش، فلسفه و شعر نمود و از تمام لذت های دنیوی چشم پوشید. او نمونه ی جدیدی از ادیبان قدیم بود و تمایز چشمگیر او با ادیبان قدیم، عشق شدیدش به میهن و قرار گرفتن در کوران حوادث سیاسی بود.

شاعر وطن پرست دیگری که شعرش از نظر هنری جالب و دارای آینده بود میرزا صادق خان فراهانی امیرالشعراء است که با نام مستعار ادیب الممالک معروف بود.

ادیب الممالک از پدر و مادری که از هر دو سو با قائم مقام خویشاوند بودند در دهکده ی کازران در نزدیکی اراک به دنیا آمد. تحقیرهایی که او پس از مرگ نابهنگام پدرش از خویشان ثروتمندش کشید، در شرح حال دل انگیزی که او در سن هفده سالگی نوشته است کاملا دیده می شود. وی زندگی اش را به عنوان شاعر دربار در خدمت امیر نظام حسنعلی خان گروسی در تبریز آغاز کرد و در آن جا تخلصش را از پروانه به امیری تغییر داد. در رکاب امیر نظام به مسافرت پرداخت و بارها جا و حرفه اش را عوض کرد. زمانی آموزگار و مامور دولتی و زمانی سردبیر، روزنامه نگار و شاعر بود. و سرانجام یکی از مبلغان پیشرو مشروطیت و بیداری مردم گردید. او در سال ١۲۹۶ ش کمی پس از آن که به عنوان قاضی دادگاه عالی شهر منصوب شد، در یزد در گذشت.

تالیفات ادیب الممالک مسایل گوناگونی را در بر می گیرد. او به علت آشنایی با فرهنگ و زبان های غربی مقالات متعدد علمی درباره ی ستاره شناسی، علم عروض و جغرافیا و کتاب های سیاحت و مقامه تالیف کرد.

دیوان شعر او نخستین بار توسط وحید دستگردی پس از مجادله ی فراوان با وارثین شاعر گردآوری شد و در سال ١٣١۲ش به چاپ رسید. به جز غزل، ادیب الممالک در همه ی قالب های شعر کلاسیک شعر گفته است، ولی هنر اصلی او قصیده است. او در قصیده های خود همه ی فعالیت های سیاسی زمانش را نشان داد و در آن ها از حیات اجتماعی و افراد انتقاد کرد و توده ی مردم را به ستیز در راه آزادی و مشروطیت فرا خواند و نوعی میهن پرستی نو را تبلیغ کرد. همه ی این مسایل تا زمان او هرگز تا این اندازه گیرا و در قالب هنری بیان نشده بود. شعر او با عقاید پیشروش هماهنگ بود.

وی خطاب به شاعران جوان نوشت: « پیدا کردن مسایل جدید ضروری است. شما اگر می خواهید شعر بگویید باید به وطن و مردم خود بپردازید. شاید شما مشتاق اشعار عاشقانه باشید، ولی چه عشقی ناب تر از عشقی که ما نسبت به وطن مان و مردم خود احساس می کنیم» ( یاسمی، شعر معاصر ایران، برگ ۲۰۷).

ابوالقاسم لاهوتی ( ١٣٣۶- ١۲۶۶ ش) انگیزه های انقلابی را به گونه ای دیگر ارایه کرد. وی زندگی شعری خود را در همکاری با نشریات عصر انقلاب آغاز کرد. اشعار او در این نشریات نشانگر راه ملی گرایی ستیزگر او همراه با گرایش ضدانگلیسی و طرفداری از عقاید سوسیالیستی است. این مسایل وی را به درگیری با افکار رسمی کشور کشاند، تا آن جا که راهی دادگاهش کردند و در سال ١۲۹۹ ش نیز به مرگ محکومش کردند، ولی او موفق گردید به استانبول فرار کند و در آن جا تحت شرایط بسیار سخت در سال ١٣۰۰ش با همکاری علی نوروز نشریه ی فارسی – فرانسه پارس را منتشر ساخت. مدتی نگذشت که به میهن برگشت و با انقلابیون دیگر در قیام سال ١٣۰١ ش تبریز شرکت جست.

پس از شکست این قیام و اشغال تبریز توسط نیروهای حکومتی، این بار به اتحاد شوروی فرار کرد و در آن جا دوره ی جدید زندگی خود را آغاز کرد و به شاعر برجسته ای در تاجیکستان شوروی تیدیل گردید. اشعار غنایی و حماسی سرود که در آن ها از بیداری ملی تمجید می کرد. وی آثار متعددی را از ادبیات جهان ترجمه نمود و نقش فعالی در حیات فرهنگی و سیاسی ایران بازی کرد

دیوان او در سال روز شصتمین سال تولد شاعر در سال ١٣۲۵ش در مسکو به چاپ رسید. این دیوان با ۴۴۰ برگ دارای نمونه هایی از اشعار غنایی و سیاسی و نیز غزلیات او است که برخی از آن ها از نظر ظرافت و زیبایی با غزلیات شاعران کلاسیک برابری می کند.

لاهوتی که با دید فلسفی معینی سرشته شده بود، با استعداد درخشان، افکار خود را با قواعد روشنی بیان داشت. او نسبت به بحث و جدل هایی که درباره ی سبک قدیم و جدید برای معاصرینش مطرح بود بی اعتنا بود. وی برای مضمون های شعری خود گاه قالب سنتی و گاه قالب نو برگزیده است و رباعیات او از پیشروترین اشعار شاعران پیشرو زبان فارسی به شمار می آید.

یکی دیگر از نمونه های کاملن متفاوت در میان شاعران پیشرو، جعفر خامنه ای تبریزی است. او در مخالفت با پدرش که از تاجران تبریز بود و شعر و مطالعه ی زبان های خارجی را نکوهش می کرد، به آموختن ادبیات و زبان های اروپایی پرداخت و در آن ها زبده شد.

شعرهای جعفر خامنه ای که وی رویدادهای زمانش را با زبان ظریف و کنایه دار در آن ها تعبیر کرده است در قالب ها و وزنی زیخته شده است که در آن ها از سنت عروضی خبری نیست و از این نظز شاعر را در زمره ی شاعران پیشرو و الگوی نسل جدید قرار می دهد.

ما در این جا از میان تعداد بی شمار شاعرانی که نقش عمده در حیات ادبی ایران در عصر بیداری ملی داشتند تنها چند تن را نام بردیم و به بسیاری از شاعران برجسته ای که در حیات ادبی معاصر تاثیر گذار بوده اند نپرداختیم. برای نمونه سید اشرف الدین گیلانی سردبیر نشریه ی نسیم شمال با تصنیف ها و طنزهای دل پذیرش که در آن ها او از زبان محاوره ای سود برد و یا علی اکبر دهخدا بنیاد گذار سبک نو نثر که کمک عظیمی در گسترش طنز سیاسی نمود. همچنین نظام وفا که از نظر دل انگیزی غنایی و نوآوری قالبی شعر، از شاعران برجسته است. وحید دستگردی که از نظر تصحیح شعر کلاسیک و مرجعیت قابل ستایش است و یا فرخی یزدی که عقاید خود را در آثار خود متبلور ساخته است.

░░░░

از : ادبیات نوین ایران، تهران ١٣۶٣

( ما در ادامه ی بررسی این دوره ی انقلابی از تاریخ ادبیات معاصر فارسی،در نوشته ی دیگری از استاد محمد علی سپانلو با عنوان " سرگذشت نثر معاصر " با گروه دیگری از شاعران و نویسندگان پیشرو ایران و چه گونگی تاثیر آثار آنان بر ادبیات معاصر کشورمان آشنا خواهیم شد که من نظر خوانندگان ارجمندم را به خواندن این رساله نیز که به زودی در تارنمای ما خواهد آمد، جلب می کنم. با سپاس، آریا ادیب )